Zweden gaat jonge daders van zware criminele feiten niet meer in jeugdinstellingen, maar in klassieke gevangenissen opsluiten. De celstraffen komen er voor jongeren vanaf 15 jaar. Sommige politici willen die leeftijd nog verder verlagen. De maatregel is een reactie op het aanhoudend bendegeweld waarbij criminele netwerken steeds jongere kinderen inzetten voor moordpogingen en aanslagen. Maar er is ook kritiek.
Vanaf 15 jaar naar de cel: Zweden wil bendegeweld aanpakken met strengere straffen voor criminele jongeren
Bram Vandeputte
Gepubliceerd:
Met een stevige sleutelbos in de handen wandelt gevangenisdirecteur Gabriel Wessman door een afdeling van zijn gevangeniscomplex. We zijn in Rosersberg, op een half uur rijden van de Zweedse hoofdstad Stockholm. Vanaf juli zullen hier ook jongeren opgesloten worden.
Door een wetswijziging die met ruime steun is goedgekeurd in het parlement, kunnen tieners vanaf 15 jaar nu een celstraf krijgen in Zweden. Wel in een speciale afdeling. De gevangenisvleugel voor jongeren is volledig afgesloten van de volwassen gevangenen. Er zijn hier ook meer cipiers en de tieners zullen geen cel hoeven te delen.
Kijk binnen in Zweedse gevangeniscel voor tieners
Wessman opent 1 van de cellen en toont hoe de stapelbedden van vroeger zijn vervangen door een apart bed, een bureau, een televisie en een eigen toilet.
“Elke cel is ongeveer 10 vierkante meter groot. De jongeren kunnen hier ook studeren. In 1 gang is plaats voor 5 gevangenen die veroordeeld zijn voor zware criminele feiten zoals moord, mishandeling of verkrachting.”
Huurmoordenaar van 11
Bendegeweld is al jaren 1 van de grootste veiligheidsproblemen in Zweden. In 2022 was er gemiddeld meer dan 1 schietpartij per dag. In 1 jaar tijd werden zo 62 mensen gedood. Een absoluut record.
De laatste jaren daalt het aantal schietpartijen, maar neemt het aantal brandstichtingen of aanvallen met handgranaten dan weer toe.
Achter die criminaliteitscijfers zit nog een opvallende tendens. De politie in Zweden ziet steeds vaker jonge daders opduiken bij schietpartijen en explosies. Criminele bendes lokken kinderen en tieners via sociale media met hallucinante bedragen die soms oplopen tot zo’n 15.000 euro voor een huurmoord. Een lokroep die voor sommige jongeren onweerstaanbaar is.
Terwijl de meeste daders van ernstig bendegeweld vroeger nog twintigers waren, zijn dat nu tieners tussen 15 en 17 jaar oud. Ook het aantal verdachten die amper 13 of 14 jaar zijn, is in een paar jaar tijd verdrievoudigd. Van 31 in 2023, naar 90 kinderen in 2025.
Enkele maanden geleden is zelfs een jongen van 11 door de rechtbank onder jeugdtoezicht geplaatst nadat hij volgens de politie betrokken was geraakt bij het voorbereiden van een huurmoord.
De jongen was door zijn opdrachtgever afgeperst en gedwongen een moord te plegen. Uit schrik om zelf vermoord te worden, bleef de jongen uiteindelijk thuis.
Knuffeldieren in de cel
Om de groeiende criminaliteit bij tieners te kunnen aanpakken, komen er nu dus celstraffen voor minderjarigen. De regering hoopt vooral op een afschrikkingseffect. Daarnaast moet een gevangenisstraf voorkomen dat jongeren in contact kunnen blijven met criminele bendes, iets wat in de huidige gesloten jeugdinstellingen vaak nog een probleem is.
De voorbije maanden hebben verschillende gevangenissen in Zweden zich daarom grondig voorbereid op de komst van zo’n 100 veroordeelde tieners tussen 15 en 18 jaar oud. Zo zijn er speciale klaslokalen ingericht en is ook nagedacht over welke voorwerpen er zijn toegelaten.
“Hebben deze jongeren nog knuffeldieren nodig? Moeten we die dan zelf voorzien of niet?”, vraagt Wessman zich luidop af. Uiteindelijk zullen knuffels toch worden toegelaten, tablets en smartphones zijn verboden.
Kinderrechten in gevaar?
In de oorspronkelijke plannen wou Zweden de minimumleeftijd voor het opsluiten van jongeren in de gevangenis zelfs nog verder verlagen naar 13 jaar. Na kritiek binnen de meerderheid is dat idee voorlopig geschrapt. Opvallend, zelfs binnen het gevangeniswezen in Zweden zijn er vragen over de doeltreffendheid van de nieuwe maatregelen.
Ook ngo’s waarschuwen dat gevangenisstraffen voor jongeren in strijd kunnen zijn met het Kinderrechtenverdrag. “Gevangenissen hebben weinig ervaring met kinderen die een complexe zorgbehoefte hebben en dat kan voor grote risico’s zorgen”, concludeert de Zweedse afdeling van ‘Save the Children’.
Ondanks de kritiek wil de regering deze zomer een nieuw wetsvoorstel indienen om celstraffen ook voor 14-jarigen mogelijk te maken. De kans is groot dat daarvoor wél een parlementaire meerderheid zal zijn.
