Pleidooi voor school: de kracht van kennis en de tol van onwetendheid

Onderwijs is van oudsher de hoeksteen van een samenleving die zichzelf wil vernieuwen. De school draagt niet enkel kennis over van generatie op generatie, maar vormt ook de waarden, de kritische geest en de sociale vaardigheden die burgers nodig hebben om in een complexe wereld niet op drift te raken.

Toch staat het onderwijssysteem vandaag onder zware druk: lerarentekorten, groeiende ongelijkheid tussen leerlingen, de intrede van artificiële intelligentie in het klaslokaal en een voortdurend debat over wat de scholieren nu eigenlijk moeten leren.

Laat mij u vertellen over een lichtend voorbeeld: Zuid-Korea. In 1953 nog amper een land te noemen. Er was vooral puin en as. Zuid-Korea was een land dat net uit de meest verwoestende 3-jarige oorlog van zijn bestaan was gekropen, platgebombardeerd van noord tot zuid, met een bevolking die voor meer dan de helft analfabeet was en met een bbp per hoofd dat lager lag dan dat van Ghana of Somalië.

Vandaag is Zuid-Korea de twaalfde economie ter wereld, een democratie met een vrije pers, een rechtsstaat die behoorlijk functioneert, en universiteiten die de top van de wereldranglijsten halen.

Wat is er gebeurd? Velen zullen antwoorden: technologie, export en Amerikaanse steun. Dat klopt allemaal, maar het begon met iets bescheideners en tegelijk iets groters: onderwijs.

Het land produceert vandaag wereldspelers als Samsung, Hyundai, Kia en LG, domineert delen van de technologiesector en exporteert cultuur naar alle continenten. Die economische metamorfose kwam heus niet uit de lucht vallen. Ze werd gebouwd in klaslokalen.

Zuid-Koreaanse ouders, politici en ondernemers begrepen iets fundamenteels: natuurlijke rijkdommen zijn eindig, menselijke kennis niet. Daarom werd onderwijs een nationale obsessie.

Generaties kinderen kregen mee dat leren geen verplicht nummer was, maar een weg naar persoonlijke en collectieve vooruitgang. Universiteiten werden uitgebouwd, leraren kregen aanzien en onderwijs werd beschouwd als een strategische investering in de toekomst.

Het resultaat is zeer zichtbaar in de samenleving zelf. Een hoogopgeleide bevolking trekt investeringen aan, creëert innovatie en versterkt de democratische weerbaarheid van een land. Economische groei begint uiteindelijk niet in een fabriek, maar op een schoolbank.

Amerika deed eigenlijk hetzelfde na WO II, toen het - heel slim - met de GI Bill de honderdduizenden terugkerende soldaten bijna gratis naar de universiteit stuurde, waardoor de 30 glorierijke jaren van de VS er kwamen tussen 1946 en 1975, met de bloei van de Amerikaanse middenklasse.

De architect en bedenker van de verbazingwekkende Zuid-Koreaanse onderwijsrevolutie is Park Chung-hee (1917-1979). Hij was geen democraat. Hij pleegde een staatsgreep in 1961.

Hij was een dictator en onderdrukte zijn critici op meedogenloze wijze. Park is ook de grondlegger van het moderne Zuid-Korea. Het land maakte een reusachtige economische transformatie door: 'het wonder aan de Han-rivier'. Zelfs critici erkennen dat Zuid-Korea één ding goed begreep: een volk dat niet kan lezen, kan geen natie bouwen of doen bloeien.

In de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw pompte het regime ongezien veel geld en middelen in lager en secundair onderwijs. Zuid-Korea staat vaak bovenaan, vaak zelfs op de eerste plaats als we het onderwijsniveau over de hele wereld vergelijken.

Niet voor de schone ogen van ouders of leerlingen deed de Zuid-Koreaanse leider Park het. Wel als staatsstrategie. Als overleving. Tegen 1970 was de alfabetiseringsgraad van Zuid-Korea gestegen naar boven de 90 procent. 

Een generatie later leverde die investering ingenieurs, artsen, juristen en ondernemers af: een middenklasse die uiteindelijk dezelfde dictatuur de straat uit veegde en democratie afdwong.

Onderwijs gaf het volk het gereedschap om zijn eigen bevrijding te organiseren. Het hielp Zuid-Korea dus om zich aan de dictatuur te ontworstelen, schrijft Amin Maalouf in ‘Een doolhof vol verdwaalden’ (2024).

Dát is de grote paradox die beleidsmakers te vaak vergeten: onderwijs is niet alleen een economische variabele, het is een politieke kracht. Een geïnformeerde burger is een weerbaardere burger, gevaarlijker voor wie hem wil manipuleren, gevaarlijker voor wie hem wil onderdrukken. Misschien niet toevallig voert Trump in de VS een oorlog tegen publieke scholen en universiteiten, die hij linkse indoctrinatiefabrieken noemt.

Wanneer mensen weten hoe de wereld in elkaar zit, wanneer ze begrijpen hoe machtsstructuren werken, wanneer ze een argument kunnen wegen en een leugen kunnen herkennen, dan wordt populisme moeilijker, demagogie kwetsbaarder en autoritarisme minder vanzelfsprekend.

Mensen voelen zich – gewapend met kennis – minder angstig. Daarom zou streven naar kennis ons ontzettend blij moeten maken.

Kijk naar de kaart van de wereld. De landen waar democratie het diepst verankerd zit, zijn zelden de rijkste of geografisch de meest begunstigde. Het zijn wel vaak de landen waar onderwijs al generaties lang zeer ernstig wordt genomen.

Scandinavië, Canada en zelfs Botswana, in een Afrika dat te vaak – niet altijd terecht - in één adem met mislukking wordt genoemd. Onderwijs spoort niet toevallig met stabiliteit. Het is er zelfs de oorzaak van.

We investeren te weinig in kennis, en wat we investeren, richten we verkeerd. Want onderwijs is meer dan rekenen en coderen. Er is bijvoorbeeld iets erg verontrustends aan de manier waarop geschiedenis en aardrijkskunde in onze lespakketten naar de rand worden geschoven.

Alsof het luxevakken betreft, nostalgische bijvoegsels bij de ‘echte’ kennis van wiskunde en wetenschappen. Niets is minder waar en we moeten daar echt een keer mee ophouden. Laat het nu ook net die vakken zijn, waar vertelkracht nog zo belangrijk is, iets waar een laptop in of voor de klas nooit aan kan tippen.

Geschiedenis is in feite het geheugen van een samenleving. Zonder geheugen is er geen identiteit. Zonder identiteit is er geen gemeenschap. Een volk dat zijn eigen verleden (en dat van anderen) niet kent, is als een mens met geheugenverlies: vatbaar voor wie hem een nieuw of vals verhaal wil aanpraten. Als je je niets herinnert, dan leer je ook niets, zei Amerikaans schrijver en essayist Gore Vidal ooit. 

De opkomst van geschiedenisvervalsing als politiek wapen - in Rusland, in Hongarije, in Turkije, zelfs in de VS - is geen toeval. Dictators begrijpen intuïtief wat democratieën lijken te vergeten: wie het verleden controleert, controleert het heden.

Een samenleving heeft niet alleen goed opgeleide werknemers, maar ook goede burgers nodig. Daarom verdienen vakken als geschiedenis en aardrijkskunde die centrale plaats. Niet uit nostalgie, maar uit noodzaak. Wie geen geschiedenis kent, begrijpt de wereld van vandaag niet.

Populisme, oorlogen, migratie, democratische instellingen: ze zijn allemaal geworteld in historische processen. Zonder historisch besef wordt elke maatschappelijke discussie oppervlakkig en kwetsbaar voor simplistische slogans.

Hetzelfde geldt voor aardrijkskunde. In een tijd van klimaatverandering, geopolitieke spanningen en mondiale handelsstromen is kennis van de wereld geen luxe. Onderwijs heeft zijn taak, net als goede journalistiek die dieper duikt.

Wie niet begrijpt waar grondstoffen vandaan komen, waarom conflicten ontstaan of hoe ecosystemen functioneren, mist essentiële bagage om de uitdagingen van de 21e eeuw te begrijpen. 

De redelijk smalle Straat van Hormuz werd in de lente van 2026 zelfs bepalend voor miljarden levens. Geopolitiek is geen abstractie, bedoeld voor academische experts. Geopolitiek is de realiteit van ons leven.

Onderwijs moet jongeren dus niet alleen voorbereiden op hun eerste job, maar ook op hun rol als burger, kiezer en wereldbewoner. Op dat vlak ben ik zelf héél ouderwets: leerlingen zouden per dag méér uren op school moeten zitten, méér moeten kunnen leren. En proberen wat ze leren ook te onthouden. Het vasthouden. En die inspanning mag soms een beetje zeer doen. No sweat, no glory!

Niet alleen moeten we leren waar we de kennis vinden, maar die kennis ook in ons hoofd opslaan. Voor veel kinderen zijn goede of inspirerende leraren in de klas een beetje zoals uitstekende gidsen op verre reizen die ze anders niet kunnen maken.

Mijn ouders gingen heel zelden op reis met het gezin, ze waren thuisblijvers in de zomer. Maar door de lessen aardrijkskunde en een heerlijke wereldatlas kon ik toch reizen. Ik leerde over het Amerikaanse Rotsgebergte, de graanvelden in Oekraïne of over een tocht langs de Donau of de Rijn. Leren is meestal zeer plezierig. Je nieuwsgierigheid stillen. 

Al dat harde werk en gestudeer over de wereld wordt vervolgens beloond met de allermooiste lauwerkrans: sterker in het leven staan, met meer kansen.

Ik kom terug uit bij Zuid-Korea. Bij dat land dat letterlijk uit de as herrees. Niet door geluk. Niet door grondstoffen, want die heeft Zuid-Korea nauwelijks. Maar door mensen, goed opgeleide mensen. Door een overheid die begreep dat de langste termijninvestering ook de meest rendabele is.

Jammer genoeg slaat de obsessie met schoolprestaties in Zuid-Korea soms ook door. Soms neemt het zulke buitensporige vormen aan dat het leidt tot depressies, ziekelijke rivaliteit en soms zelfmoord.

Lust naar kennis kan je dus beter nastreven zoals alles in het leven: met mate. Het andere uiterste is soms een te grote en een onverantwoordelijke inschikkelijkheid ten opzichte van onwetendheid. 

Ik ben opgegroeid in Vlaanderen met dit verhaal: dat we in ons land geen grondstoffen hebben, en dus vol moeten inzetten op onze grijze materie, onze hersenen. En dus moeten doorleren.

Welaan dan: waarom zakken Vlaamse leerlingen de laatste jaren dan dieper weg op ranglijsten voor wiskunde, wetenschappen en lezen, waar dat voorheen niet zo was? Waarom hebben we die rol gelost?

Elke euro die we bezuinigen op onderwijs, betalen we dubbel terug in sociale uitsluiting, in politieke instabiliteit, soms zelfs in een verloren generatie. Elke leerkracht die we onderbetalen, elke geschiedenisles die we schrappen, elke atlas die we niet openslaan: het is een kleine afbraak van het fundament waarop alles rust.

Er zijn weinig investeringen die zoveel rendement opleveren als onderwijs. Geen belastingverlaging, geen industriebeleid, geen technologisch wondermiddel heeft ooit een samenleving zo diepgaand veranderd als goed onderwijs. 

Vlaanderen beschikt over talent, welvaart en sterke instellingen, maar geen enkele samenleving blijft succesvol navigeren op automatische piloot. De landen die morgen het pleit zullen winnen, zijn niet noodzakelijk degene met de grootste havens, de laagste belastingen of de meeste grondstoffen. Het zullen wellicht de landen zijn die vandaag zwaar investeren in de hoofden van hun kinderen.

Ik wens u een prettige zomervakantie. In de herfst keert de 'Blik van Björn' terug.