10 jaar geleden kozen Britten voor Brexit (en dat konden ze zelf amper geloven)

'Leave': 51,9 procent. 'Remain': 48,1 procent. Wie de Britse politiek en maatschappij een beetje volgde, had het kunnen vermoeden. De peilingen gaven ook aan dat het een nipte uitslag zou worden. Toch ging in de ochtend van 24 juni 2016 een schok door het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie.

De avond ervoor, kort na het sluiten van de stembureaus, leek het er nog op dat de Britten voor een verlengd verblijf in de Europese Unie zouden stemmen.

52 procent stemde tegen de Brexit, 48 procent voor, bleek uit de eerste exitpoll. In de ambtswoning van de Britse premier en in de Europese wijk in Brussel klonk al een voorzichtige zucht van opluchting.

Maar het tellen van de stemmen ging nog de hele nacht door en in de vroege uurtjes van de volgende ochtend bleek dat het 'leave'-kamp een inhaalbeweging had gemaakt, inmiddels voorop lag en nog verder uitliep. En uiteindelijk gebeurde wat vele Britten gevreesd hadden: een nipte meerderheid van 52 procent van de kiezers koos voor de Brexit.

De uitslag van het referendum legde een verdeeld koninkrijk bloot. In Engeland en Wales koos een meerderheid ervoor om uit de Europese Unie te stappen. Schotland, Noord-Ierland en Londen wilden er liever bij blijven. Ouderen en plattelandsbewoners kozen grotendeels voor de Brexit, jongeren en stedelingen grotendeels tegen.

De Schotten waren zo verbouwereerd dat de toenmalige premier terstond een nieuw onafhankelijkheidsreferendum aankondigde. Al is het nooit zo ver gekomen.

Internationale media gingen vooral reacties rapen op straat in Londen. Daar hoorden ze Londenaars zeggen dat ze beschaamd waren voor hun land, maar ook ontgoocheld, boos en bang voor wat de toekomst brengen zou.

Niet alleen de rest van de Europese Unie, ook vele Britten zelf konden amper geloven wat er gebeurd was. Voor het eerst stapte een land uit de EU.

Het referendum was een idee van toenmalig premier David Cameron, leider van de Conservatieve Partij en sinds 2010 aan de macht. Onder andere door het toenemende succes van de eurosceptische partij UKIP (UK Independence Party) begon een groep eurokritische parlementsleden binnen zijn partij zich meer en meer te roeren.

Om hen voor eens en voor altijd de mond te snoeren, beloofde Cameron al halverwege zijn eerste termijn om een referendum over het EU-lidmaatschap te houden, op voorwaarde dat zijn partij bij de parlementsverkiezingen van 2015 een absolute meerderheid zou halen en hij premier zou blijven.

Cameron hield zijn kiezers voor dat hij in Brussel met de rest van de EU zou gaan onderhandelen om een sterkere positie voor het VK binnen de unie af te dwingen. Daarna zou hij de bevolking de kans geven om zich uit te spreken over het lidmaatschap. In 2015 haalden de Conservatieven tegen de verwachting in een absolute meerderheid en dus moest Cameron zich aan zijn belofte houden.

De andere lidstaten hadden echter weinig zin in nog meer toegevingen aan de Britten en na een marathonvergadering keerde Cameron naar Londen terug. Hij probeerde het weinige dat hij had binnengehaald toch als een overwinning te verkopen en voerde campagne voor een verlengd verblijf in de Europese Unie.

De premier ging er toen nog van uit dat een meerderheid van de Britten hem wel zou volgen. Ook al hadden de Europese verkiezingen van 2014 aangetoond dat het anti-Europese sentiment in opgang was: UKIP werd toen met 27 procent de grootste Britse partij in het Europees Parlement.

Gegokt en verloren dus. Cameron droop die 24e juni al snel af. Om 8 uur 's ochtends kondigde hij zijn ontslag aan, een dag na het referendum en amper een jaar na zijn herverkiezing. "Het Britse volk heeft een duidelijke beslissing genomen om een andere weg op te gaan", sprak hij met een beteuterd gezicht de pers toe voor zijn ambtswoning. "Ik denk dat het land een nieuwe leider nodig heeft om die richting uit te gaan."

Het contrast met Nigel Farage, het boegbeeld van UKIP (later de Brexit Party en tegenwoordig Reform UK), was groot. De man die erom bekend staat geen blad voor de mond te nemen, kon met zijn vreugde geen blijf en opperde dat 23 juni meteen een nationale feestdag moest worden. "We hebben ons land terug!"

Maar ook binnen de Conservatieve Partij van Cameron waren een aantal prominente politici in hun nopjes. Michael Gove bijvoorbeeld. En ene Boris Johnson. Beiden hadden ze campagne gevoerd voor de Brexit, met een grote rode campagnebus voor wie het zich nog herinnert, en met als ultiem doel het premierschap van Cameron overnemen.

Maar toen Cameron prompt ontslag nam, durfden ze de sprong nog niet te wagen. Uiteindelijk volgde Theresa May Cameron op. De wat houterige May, tot dan minister van Binnenlandse Zaken, moest nu met de Europese Unie gaan onderhandelen over de manier waarop het vertrek uit de EU zou verlopen. May had zelf voor 'remain' gestemd, maar ze wist wat haar te doen stond. "Brexit is Brexit", klonk het 3 jaar lang. 

Alles tot een goed einde brengen, lukte haar echter niet. Uiteindelijk zou het toch Boris Johnson zijn die de Brexit doorvoerde. Na 3 chaotische jaren – niet het minst in het Britse parlement, dat het maar niet eens werd over hoe het vertrek uit de EU precies moest verlopen – was de Brexit op 31 januari 2020 dan toch een feit. 11 maanden later kwamen de Britse regering en de Europese Commissie ook een nieuw handelsakkoord overeen.

6 jaar na de Brexit hebben de voorstanders ervan het moeilijk om een goed rapport voor te leggen. Het nationale-gezondheidssysteem, waarnaar elk jaar honderden miljoenen ponden zouden stromen nu er geen geld meer naar de EU gaat, staat nog altijd onder druk.

Ook andere beloftes van het 'leave'-kamp bleven dode letter. De koopkracht van de Britten is gedaald en de illegale migratie over het Kanaal, in bootjes vanuit Frankrijk, is nog toegenomen. En de handel met de EU, onder de nieuwe voorwaarden, levert de Britse economie ook niet bepaald veel voordelen op.

Zij die voor, tijdens en na het referendum het hardst om een Brexit schreeuwden, hoor je vandaag dat woord nauwelijks nog in de mond nemen. Weinig politici durven het nog aan om openlijk de Brexit te bewieroken. Ook Nigel Farage lijkt begrepen te hebben dat het geen overdonderend succes is. Zijn Reform UK kapitaliseert inmiddels hoofdzakelijk op een antimigratiediscours.

De Conservatieven hebben intussen het gelag betaald voor de gok van Cameron. In juli 2024 werden ze vernederd bij de parlementsverkiezingen. Labour kwam aan de macht en Keir Starmer werd premier.

Hij zocht de voorbije 2 jaar voorzichtig weer toenadering tot de Europese Unie. Het VK en de EU sloten nieuwe akkoorden, over veiligheid en defensie bijvoorbeeld. Een aantal regels over voeding en paspoortcontroles werd versoepeld en volgend jaar stapt het VK zowaar opnieuw in het Europese uitwisselingsprogramma Erasmus+. Starmer noemde het steevast "een nieuwe relatie" met de EU.

Die toenadering is mede het gevolg van de internationale omstandigheden. De oorlog in Oekraïne en de terugkeer van Donald Trump in het Witte Huis hebben het VK en de EU doen inzien dat samenwerken hen meer oplevert. Maar van een terugkeer naar de Europese Unie is geen sprake, benadrukt premier Starmer. Al zijn er binnen zijn partij anderen die dat wel durven uit te spreken.

10 jaar na het Brexitreferendum lijkt het Verenigd Koninkrijk de chaotische jaren die op het referendum volgden nog niet volledig van zich afgeschud te hebben. Premier Starmer probeerde weer wat sérieux in de Britse politiek te brengen, na de vele premierwissels van de afgelopen jaren bij de Conservatieven, maar zijn saaie imago werkte averechts.

Zijn populariteit nam al vrij snel na zijn verkiezingsoverwinning een stevige duik, als gevolg van een reeks schandalen en inconsequent bestuur. Starmer kwam de voorbije maanden steeds meer onder druk te staan om op te stappen, maar bleef lange tijd tegenspartelen. Tot gisteren, toen hij alsnog zijn ontslag aankondigde. Ook onder Labourbestuur komt de Britse politiek niet in rustiger vaarwater, zo blijkt.

De Conservatieven kunnen er echter niet van profiteren. Het zijn Nigel Farage en zijn Reform UK die de peilingen aanvoeren en in mei bijzonder goed scoorden bij regionale en lokale verkiezingen. 

Dat is op zijn zachtst gezegd een opvallende evolutie. In 2016 stemmen de Britten nipt voor de Brexit. Die Brexit is geen succes. Farage is hét gezicht van de Brexit en toch voert hij de peilingen aan. Sommigen zouden zeggen: "Only in Britain!"

"Farage is de architect van de Brexit, daar kun je niet omheen. Dat weten de Britten ook en ze weten ook dat de Brexit geen succes is. Maar het is een feit: er wordt niet over gesproken. De Britten hebben de Brexit aanvaard en ze moeten ermee leven. Maar ze willen er niet aan herinnerd worden en er niet over praten", verklaarde correspondente Lia van Bekhoven in een eerder gesprek met onze redactie die spreidstand.

"De politiek en de media vermijden het om over de Brexit te praten. Daarom wordt Farage gezien als een nieuwe leider van een nieuwe partij, zonder dat Brexitverleden." En dus droomt Farage al volop van het premierschap, ook al zijn de volgende nationale verkiezingen in principe nog veraf. Mr. Brexit himself over enkele jaren in Downing Street 10? Het zou zomaar even kunnen.