Cuba hervormt economie ingrijpend: grote privatisering, maar "geen afstand van socialisme"

Met de verschuiving naar een markteconomie staat Cuba voor de grootste verandering van zijn model sinds de revolutie van Fidel Castro in 1959. Na de revolutie nationaliseerde de regering grote Cubaanse en buitenlandse bedrijven, maar ook kleine ondernemingen en familiebedrijven.

175 hervormingsmaatregelen zijn nu unaniem goedgekeurd door het Cubaanse parlement. De maatregelen worden gesteund door de Communistische Partij en voormalig leider Raúl Castro. De hervormingen moeten de zware Amerikaanse sancties het hoofd bieden.

"Ik ben eerlijk gezegd verbijsterd, Cuba heeft het kapitalisme van de ene op de andere dag omarmd. Het voelt alsof we zijn gaan slapen in het communisme en de volgende ochtend wakker werden in het kapitalisme", zegt Maykel Galindo, Cubaanse eigenaar van een Airbnb in Oud-Havana. 

"Begrijp me niet verkeerd, iedereen ziet in dat hervormingen noodzakelijk zijn, want het huidige Cubaanse model is volledig uitgeput en de bureaucratie verstikt ons", vertelt Galindo verder. "Maar de snelheid waarmee dit nu gebeurt, is bijna ongelooflijk, vooral omdat dezelfde politici die 15 jaar lang elke verandering blokkeerden, nu ineens unaniem applaudisseren."

Toch benadrukt president Miguel Díaz-Canel dat de hervormingen niet betekenen dat Cuba afstand doet van het socialisme. "Waarover hier wordt gedebatteerd, is hoe we de opbouw van het socialisme kunnen voortzetten onder de langste blokkade uit de geschiedenis, door de grootste wereldmacht." 

Veel voorstellen om de Cubaanse economie te liberaliseren circuleren al jaren, zowel binnen als buiten Cuba. De toenemende druk van de Verenigde Staten heeft de hervormingen echter opnieuw bovenaan de politieke agenda geplaatst.

Tim Van Hecke is getrouwd met een Cubaanse en heeft zelf jarenlang in Cuba gewoond. Hij vertelt dat hij benieuwd is naar wat er zal volgen. "Het klinkt alvast veelbelovend, en het heeft het potentieel om, denk ik, misschien wel de meest wensbare transitie te worden die zou kunnen gebeuren."

"Het openmaken van de economie voor broodnodige investeringen én met een overheid die nog sterk kan opkomen voor de zwakkeren in de samenleving, met o.a. gratis onderwijs en gezondheidszorg." Maar het blijft riskant vertelt Van Hecke: "Want toekomstige oligarchen liggen ongetwijfeld al op de loer."

De hervormingen zullen de rol van staatsbedrijven aanzienlijk verkleinen en particuliere ondernemingen meer mogelijkheden geven. Voor het eerst zullen Cubaanse bedrijven meer dan 100 werknemers mogen aanwerven. Ondernemers krijgen bovendien toestemming om meerdere bedrijven tegelijk te bezitten.

Premier Manuel Marrero verklaarde tegenover de volksvertegenwoordigers dat de markt voortaan wordt erkend als een instrument voor een efficiënte verdeling van middelen. Dat standpunt betekent een opvallende koerswijziging voor de Cubaanse Communistische Partij. Een breuk met het verleden ook, waarin de staat het grondbezit en de industrie in grote mate controleerde.

De hervormingen maken het nu mogelijk dat staatseigendommen worden verkocht aan binnen- en buitenlandse bedrijven en particulieren, waaronder Cubanen die in het buitenland verblijven.

Volgens premier Marrero zullen investeringen ondersteund worden door een flexibeler privaat banksysteem dat onder toezicht van de staat blijft functioneren. Ook komt er een digitale valutamarkt waar erkende tussenpersonen buitenlandse valuta kunnen verhandelen.

Galindo maakt zich grote zorgen over wie er straks gaat profiteren van de privatisering van staatsbedrijven. "De meeste Cubanen hebben na 67 jaar planeconomie geen flauw benul van hoe een markteconomie of aandelen werken, en ik vrees voor een scenario zoals in Rusland, waarbij een enorme groep mensen simpelweg wordt achtergelaten."

"We moeten onszelf afvragen wat er gaat gebeuren met onze sociale verwezenlijkingen, zoals het onderwijs en de zorg, maar ook met ons cultureel patrimonium in Oud-Havana", vertelt hij verder. "In welke mate zal dat geprivatiseerd worden, en blijven onze stranden wel voor iedereen toegankelijk en onze natuurgebieden beschermd? Verandering is de enige weg uit de huidige patstelling, maar het moet wel doordacht en verantwoord gebeuren."

Het is voorlopig nog onduidelijk hoe snel en via welke mechanismen de maatregelen zullen worden ingevoerd.

De sancties van de regering-Trump, waaronder een langdurige olieblokkade, hebben de economische situatie verder verslechterd. De maatregelen hebben buitenlandse bedrijven doen vertrekken en de toeristische sector, één van de belangrijkste inkomstenbronnen van het land, zwaar getroffen.

Door de brandstoftekorten zijn langdurige stroomonderbrekingen dagelijkse kost en door de schaarste is de inflatie enorm opgelopen.

Voor Van Hecke blijft het allemaal spannend: "Het valt nu nog af te wachten wat de VS zullen zeggen, zal het genoeg zijn om het embargo op te heffen? Als dat zou gebeuren, ligt de weg open voor Cuba om zichzelf opnieuw uit te vinden, fouten uit het verleden te herstellen en hopelijk een welvarende soevereine natie te worden."

Amerikaanse vicepresident JD Vance reageerde tijdens een persconferentie van het Witte Huis: "We zullen zien wat ze doen. En uiteraard, als zij een bepaalde stap zetten, zullen wij ook iets doen. Als ze verstandige beslissingen nemen, zullen we een veel betere relatie met dat eiland hebben."

Díaz-Canel benadrukte dat de economische opening geen verband houdt met eventuele onderhandelingen tussen Cuba en de Verenigde Staten, die eerder dit jaar werden opgestart maar inmiddels lijken te zijn stilgevallen.