Midzomer vieren: Noordelijke traditie slaat aan in Brussel

De zonnewende op 21 juni markeert de langste dag: het moment waarop de zon haar hoogste punt bereikt, waarna de dagen langzaam weer inkorten. Het is een van de oudste feesten ter wereld en voor miljoenen mensen hét hoogtepunt van het jaar, zeker in Noord-Europa, waar het contrast tussen de seizoenen zich radicaler manifesteert. Na de donkere winter voelt de terugkeer van het licht – met een climax in juni – bijna als een lichamelijke ervaring. Hoe die ontlading gevierd wordt, verschilt per regio. De een danst de nacht in, de ander laat een bloemenkrans op het water drijven of springt over een vuur. Maar de kern blijft dezelfde: je bent buiten en je bent samen.

Doctoraatsstudent Ingela Rossing woont sinds 3 jaar in Brussel. Ze groeide op in Zweden, waar midzomer bijna even belangrijk is als Kerstmis. "Het centrum van een authentieke Zweedse midzomerviering is de midsommarstång: een versierde paal waaromheen gedanst wordt", zegt ze. "Kinderen leren bloemenkransen vlechten; een ambacht dat van generatie op generatie doorgegeven wordt. Er is haring, er zijn verse aardappelen, aardbeien en jenever. Ook speelt altijd dezelfde accordeonspeler, die van dorp naar dorp rijdt."

Midzomer is bovenal een feest dat gedragen wordt door de hele gemeenschap. "Het is de enige viering waarbij ik het hele dorp zie samenkomen. Ouderen en jongeren, families en vreemden: iedereen danst samen." De opwinding is voelbaar, zegt ze: op straat kom je families tegen in witte jurken. Er hangt een collectieve vreugde in de lucht, vergelijkbaar met de sfeer rond kerst, maar dan buiten. "Het is ondenkbaar om midzomer binnen te vieren", benadrukt ze. "Omgeven zijn door de weelderige natuur, de geuren, de eindeloze avondschemer: dat associeer ik met mid­zomer. Een deel ervan vind ik ook in Brussel, als ik goed zoek. Dit jaar vier ik het kleiner. Ik ga picknicken in het park met vrienden uit Zweden, maar ook uit Chili, Frankrijk en Iran."

Ook buiten de Noord-Europese gemeenschappen leeft de midzomertraditie. Op steinerscholen is het Sint-Jansfeest – op 24 juni, 3 dagen na de zonnewende – een van de jaarfeesten waar de kinderen naartoe leven. "In de steinerpedagogie staat Sint-Jan loodrecht tegenover kerst", legt leerkracht Nancy Van Wichelen van de steinerschool in Anderlecht uit. "Waar kerst warmte en inkeer betekent, staat Sint-Jan voor de totale uitademing. De school bereidt het feest weken op voorhand voor. De kinderen leren Sint-Jansliederen, gaan bloemen plukken en vlechten daarmee kransen."

Op vrijdagavond komen de ouders voor een picknick naar de naburige weide. Er wordt een grote houtstapel gebouwd, waarin de kinderen wensen en tekeningen hebben gestopt. "Het 5e leerjaar mag die aansteken. We wachten tot de as afkoelt en dan springen we erover. De symboliek van het vuur is dat het je wakker houdt. Mid­zomer brengt je in euforie, uit je doen. Het vuur maakt dat je jezelf niet verliest."

Ook in Litouwen wordt midzomer – Joninės, vernoemd naar Johannes de Doper - gevierd, al is het net als op steinerscholen meer een natuurfeest dan een christelijke gebeurtenis. Rasa Graziene organiseert de viering mee voor de Litouwse diaspora, samen met Baltische zusterorganisaties. "Het feest heeft me door verschillende levensfasen begeleid", vertelt ze. "Als kind vierde ik het met mijn koor. Tijdens de sovjetperiode werden de vieringen teruggedrongen naar de privé­sfeer: te zichtbaar, te Litouws, te gevaarlijk. Na de onafhankelijkheid keerden de feesten terug als publiek statement. Voor veel Litouwers is midzomer een symbool van stille weerstand."

De kern van een Joninės-viering bestaat uit 3 elementen: water, vuur en bloemen. "We dragen bloemenkransen, die we ‘s nachts het water op sturen op houten kruisjes met een kaars. De richting die ze uitdrijven zou iets voorspellen over het liefdesleven. Het vuur is het brandpunt: mensen springen erover om het voorbije jaar achter zich te laten."

Omdat open vuur verboden is in Brussel en geschikte waterpartijen ontbreken, trekt de gemeenschap al jaren naar de Franse Ardennen. "Vuur samen met water is onmisbaar voor het Litouwse midzomerfeest."

Ook de Letse gemeenschap verlaat de stad tijdens midzomer. "We vieren het voor het 3e jaar in Meldert-Dorp. Het café met zijn wilde binnentuin doet me meer aan Letland denken”, vertelt medeorganisator Helena Veita, die inmiddels twintig jaar in België woont.

"Voorheen kwamen we samen in Tervuren, maar daar voel je je meer verbonden met de natuur." Op de tafels verschijnen zelfgemaakte komijnkaas, roggebrood, vlees van de barbecue en grote hoeveelheden bier. Mannen dragen kransen van eikenbladeren, vrouwen vlechten bloemen in hun haar.

Centraal staat het grote kampvuur: stukjes eten worden erin geofferd, er wordt rond gedanst, en mannen en vrouwen zingen elkaar plagend toe. “Zelf neem ik altijd mijn bloemenkrans van vorig jaar mee om te verbranden”, zegt Veita. "Die heeft alle negativiteit van het afgelopen jaar geabsorbeerd."

Het feest is overigens geen besloten Letse aangelegenheid; iedereen is welkom. Veita: "Als er Vlaamse vrienden meekomen, valt hen telkens hetzelfde op: jong en oud eten en dansen samen. Dat zie je in België nog maar zelden." Hoe groter de afstand tot het thuisland, hoe levendiger de rituelen, zo lijkt het wel. Wie midzomer thuis vierde, deed het vaak als iets vanzelfsprekends. Wie het in Brussel viert, moet er moeite voor doen en hecht er daardoor meer belang aan. Veita: "In Letland bleef het vaak bij wat worstjes grillen in de tuin. Hier pakken we groots uit met concerten en volksdansen. Zelfs in de gietende regen kwamen er 200 mensen."

Ingela Rossing leerde meer over de geschiedenis en symboliek van midzomer in Brussel dan ze in Zweden ooit had gedaan. Indrė Butautytė begon volksliedjes te zingen nadat ze in het buitenland was gaan wonen. En Rasa Graziene vertelt hoe ze de voorbije 15 jaar een authentiek midzomerfeest heeft proberen op te bouwen. "Er zijn zelfs mensen die terug in Litouwen wonen, maar blijven komen naar ons feest in de Ardennen. Ze zeggen daar iets te hebben meegemaakt wat ze in Litouwen nooit hadden ervaren."