Presentator Jeremy Clarkson heeft prostaatkanker, de meest voorkomende kanker bij mannen: wat is het en hoe herken je symptomen?

In de laatste 2 afleveringen van 'Clarkson's Farm' vertelt Brits tv-persoonlijkheid Jeremy Clarkson dat hij prostaatkanker heeft. Hij is bekend als de voormalige presentator van het autoprogramma 'Top Gear' op de BBC. Urologen vertellen wat de ziekte inhoudt. 

De prostaat is een klier in het mannelijke voortplantingsstelsel. Elke man heeft een prostaat, die een belangrijke rol speelt bij de productie van zaadvocht. "De prostaat bevindt zich rond het plaskanaal", zegt Dieter Ost, uroloog aan het AZ Sint-Blasius in Dendermonde. 

Bij jonge mannen is de prostaat ongeveer zo groot als een walnoot en ze omgeeft een deel van de urinebuis. Bij oudere mannen kan de prostaat groter zijn, maar dat is vaak een normaal effect van veroudering en hoeft geen prostaatkanker te betekenen. 

Bij prostaatkanker ontstaan kwaadaardige cellen in het weefsel van de prostaat. In een vroeg stadium veroorzaakt zo’n tumor meestal weinig of geen klachten. De kankercellen kunnen zich via het lymfestelsel of de bloedbaan verspreiden naar andere delen van het lichaam, zoals de lymfeklieren en de botten.

Prostaatkanker is de meest voorkomende kanker bij mannen. In 2023 telde België 12.435 gevallen, met een gemiddelde leeftijd van 70 jaar, meldt 'Kom op tegen Kanker '. De meeste mensen met prostaatkanker zijn dus vooral oudere mannen. In Europa sterven ongeveer 4 op de 100 mannen aan prostaatkanker.

Er zijn bepaalde risicofactoren, duidt dokter Ost. "Mensen bij wie het in de familie zit, hebben een verhoogde kans op het ontwikkelen van prostaatkanker. Ook wanneer iemand ongezond leeft en bijvoorbeeld veel rood vlees eet, is de kans groter. Daarnaast is een erfelijke aanleg ook bepalend. Mensen met een mutatie in het BRCA-gen hebben een verhoogde kans om prostaatkanker te ontwikkelen." 

Prostaatkanker heeft in een vroeg, geneesbaar stadium geen symptomen, legt Ost uit. Het veroorzaakt bijna nooit pijnklachten. Die zijn er vaak pas als de kanker in een verder stadium zit en uitzaaiingen heeft. 

Sommige mannen krijgen in een later stadium klachten wanneer de tumor een bepaalde grootte heeft bereikt en op de plasbuis drukt. Zo kunnen ze last krijgen van een zwakke plasstraal, vaker naar de wc moeten en soms urine niet lang kunnen ophouden.

Dit is niet direct een teken van kanker, maar kan ook wijzen op prostaathypertrofie of goedaardige prostaatvergroting. Dat is een aandoening waarbij de prostaatklier groter wordt en op de plasbuis drukt. Het is goedaardig, maar kan de levenskwaliteit flink beïnvloeden. 

Doordat prostaatkanker vaak weinig symptomen heeft, is het dus moeilijk om de ziekte op te sporen. De kwestie van het aanmoedigen van mannen om zich regelmatig te laten testen ligt binnen de medische wereld gevoelig. Hendrik Van Poppel, voormalig diensthoofd van het departement urologie aan het UZ Leuven en sterk betrokken bij de Europese Associatie van Urologie, legt uit. 

"In de praktijk heeft prostaatkankerscreening een slechte naam gekregen door wat men 'overdiagnose' noemt. 50 procent van de vastgelegde prostaatkankers was een overdiagnose. Dat wil zeggen dat het kankers zijn die de man geen hinder brengen en waarvan hij niet ernstig ziek zou worden of aan zou sterven." De man heeft in dat geval dus weinig fysieke last, maar draagt wel een mentale bagage mee door de zware lading die het woord 'kanker' draagt. 

"Maar we kunnen die 'overdiagnose' vandaag reduceren door onze nieuwe manier van screenen. Door bijvoorbeeld risicostratificatie en MRI-scans kunnen we de voordelen van screenings opwegen tegen de nadelen", aldus Van Poppel. 

Prostaatkanker wordt vandaag via PSA-screening opgespoord. "PSA staat voor Prostaat Specifiek Antigeen en is een eiwit dat in het bloed circuleert", zegt dokter Ost. "De PSA gaat stijgen in de bloedsomloop wanneer er in de prostaat iets verandert. Als iemand een vergrote prostaat heeft, zal dat oplopen. Als je prostaatkanker ontwikkelt, dus ook. Huisartsen kunnen dus jaarlijks de PSA laten prikken en controleren of die gestegen is of niet."

Van Poppel werkt mee aan een Europees project waarbij prostaatkankerscreening stapgewijs geleidelijk ingevoerd wordt. Het zijn pilootprojecten in verschillende lidstaten, gefinancierd door de Europese Commissie. Op basis daarvan zullen de Europese Commissie en de Raad van Europa een besluit nemen over het systematisch screenen van prostaatkanker. 

De behandeling van prostaatkanker hangt sterk af van de leeftijd van de patiënt en het stadium van de kanker. Soms kan een operatie helpen of is bestraling nodig. Het is dus steeds patiëntafhankelijk. "Er wordt altijd in samenspraak met de patiënt beslist wat de beste behandeling is", benadrukt Ost. 

Bij oudere mannen weten we dat we bij een weinig agressieve vorm van prostaatkanker vaak beter geen onmiddellijke behandeling starten. Een behandeling kan soms meer nadelen geven dan voordelen.

"Bij een operatie kan de patiënt incontinentieproblemen krijgen, waarbij erectieproblemen kunnen optreden. Ook straling kan problemen geven, zoals een vervelende vernauwing van het plaskanaal, waardoor je steeds moet gaan plassen." Ost benadrukt dat het niet is omdat een prostaatkanker gediagnosticeerd is, dat die altijd op dezelfde manier zal worden behandeld.

Zeker wanneer prostaatkanker tijdig wordt ontdekt, kan die behandeld en genezen worden. "Vroeger werd er amper een onderscheid gemaakt tussen de verschillende types van prostaatkanker", zegt Gaëtan Devos, uroloog aan het UZ Leuven. "Nu wordt er veel meer gekeken naar de agressiviteit en vorm van de kanker, om zo een behandeling op maat af te stellen."

"Vandaag kunnen we patiënten met een laaggradige vorm perfect opvolgen, zonder een behandeling aan te bieden. Dat doen we aan de hand van een risicoanalyse", zegt Devos. Hij probeert de patiënt daarin gerust te stellen.

"Het is vaak geen makkelijke discussie, maar we stellen dan duidelijk dat de patiënt goed opgevolgd wordt. Wanneer de kanker ineens agressiever wordt, gaan we natuurlijk wel ingrijpen. Door dat pas te doen wanneer het echt nodig is, vermijden we de ongemakkelijke complicaties van andere behandelingen."

Devos benadrukt het belang van een open gesprek, dat vaak begint bij de huisarts. "Wanneer een huisarts het gesprek over PSA-bepaling bij de patiënt opent, moet die hem al wijzen op het feit dat een verhoogde PSA-waarde niet wil zeggen dat die persoon prostaatkanker heeft. Ook wanneer dat wel het geval is, moet er duidelijk gemaakt worden dat geen behandeling ook kan. Die methode is helemaal anders dan 20 jaar geleden en stelt mannen veel meer gerust", aldus Devos.