Meer incontinentie dan baby’s: wereldbevolking krimpt in stilte

Er is een demografische tijdbom aan het afgaan, en weinigen die het willen horen. Niet omdat het geluid te zacht staat - de cijfers schreeuwen juist heel luid - maar omdat de boodschap ongemakkelijk is.

En het is niet wat u denkt. U vermoedt allicht dat de wereldwijde bevolkingsexplosie het probleem is. Welnu, die bevolkingsexplosie uit ons collectieve geheugen is in feite een mythe.

Meer zelfs: de piek in de bevolkingsgroei ligt al ruim 60 jaar achter ons. Dat zei bij leven ook Hans Rosling, de beroemde Zweedse gezondheidseconoom, de man die jarenlang de wereld rondtrok om ons te bevrijden van foute kennis over de wereld. Ik ontmoette hem persoonlijk 2 keer.

De bevlogen Rosling schreef uitgebreid over bevolkingstrends in zijn populaire boek 'Feitenkennis' uit 2018. Het is een feit: vrijwel overal ter wereld kelderen de vruchtbaarheidscijfers. Op de meeste plekken in de wereld dalen de geboortecijfers. 

De demografische transitie is een wereldwijd fenomeen. Wie welvaart bereikt, stopt meestal met kinderen maken. Het is bijna een ijzeren wet: zodra vrouwen toegang krijgen tot onderwijs, economische autonomie en anticonceptie, daalt het geboortecijfer.

Dat is geen ramp of drama, dat heet emancipatie. Maar de economische gevolgen zijn onverbiddelijk. De voorspelling van de VN is dat de wereldbevolking vanaf het jaar 2084 zal afnemen. Een daling van de piek van, tegen die tijd, ruim 10 miljard mensen. 

Intussen nemen we in het oosten en het westen voorsprong op die voorspelling. Europa krimpt nu al. Niet overal tegelijk, maar de richting is onmiskenbaar. Het gemiddelde geboortecijfer in de Europese Unie ligt al decennia onder de vervangingsdrempel van 2,1 kinderen per vrouw. In landen als Italië, Spanje en Griekenland zakt het naar 1,2 of lager.

In Duitsland sterven elk jaar meer mensen dan er geboren worden. De piramide die ooit een bevolking voorstelde - breed aan de basis en smal aan de top - ziet er nu bijna uit als een zuil. We zijn een continent dat vergrijst en slinkt, en we praten daar vreemd genoeg nauwelijks over.

Neem Zuid-Korea, met een vruchtbaarheidscijfer van 0,72 het laagste ter wereld. Dat is geen demografische krimp. Dat is een beschaving die zichzelf half uitwist. Het is niet niks.

Als de trend zich doorzet, zal de Zuid-Koreaanse bevolking dalen van 51 miljoen inwoners nu naar 22 miljoen tegen 2100. Dat is meer dan een halvering.

Zuid-Korea heeft het nu al lastig om zijn leger op peil te houden. Universiteiten en scholen lopen leeg wegens gebrek aan volk, en pensioenen worden onbetaalbaar.

Ondanks bonussen van bedrijven tot 70.000 dollar per baby, weigeren veel Zuid-Koreanen aan kinderen te beginnen. Door de uitermate competitieve werkcultuur, duur onderwijs en sterk veranderde man-vrouw-rolpatronen. 

Ook Japan vergrijst al decennia in relatieve stilte. Sinds 2020 zijn er 3 miljoen minder Japanners. Dorpen verdwijnen van de kaart. Basisscholen worden omgebouwd tot bejaardentehuizen.

De Japanse overheid verkoopt inmiddels lege huizen voor een symbolische yen, in de hoop dat iemand zich wil vestigen op een platteland dat al half spookgebied is.

En dan is er China. Het land dat 30 jaar lang zijn mensen dwong om niet meer dan 1 kind te krijgen, betaalt nu de rekening. De bevolking daalde in 2022 voor het eerst sinds de grote hongersnood van Mao bijna 70 jaar geleden.

Het lijkt een onomkeerbare, structurele omslag. Afgelopen jaar werden de helft minder baby’s geboren in China dan 10 jaar eerder, zelfs al is de 1-kindpolitiek al afgeschaft sinds 2015.

Waarom wordt er eigenlijk vrij weinig gepraat over deze stille bevolkingskrimp? Misschien is het ongemakkelijk, omdat de oorzaken ook verweven zijn met vrijheid: de vrijheid van vrouwen om te kiezen, de vrijheid van koppels om hun leven zelf in te richten.

De moderne mens krijgt ook later kinderen. Ik werd zelf vader toen ik nog net 26 was. Dat is vrij jong. Mijn zoon werd – heel onlangs – voor het eerst vader. Hij is 31. Ter info: gemiddeld is een Belgische man 34,4 jaar als hij voor het eerst vader wordt, een vrouw 31,5 bij de eerste keer moederschap.

Kinderen krijgen is ook duurder geworden, zowel financieel als in tijd. Steden bieden weinig (betaalbare) ruimte. Carrières eisen veel. De lat voor wat een 'goed leven' betekent, is verschoven. En dus worden er minder kinderen geboren, en dat is in grote mate een democratische keuze.

Maar democratische keuzes hebben collectieve gevolgen. Een bevolking die vergrijst, draagt minder bij aan de economie en vraagt er meer van. De verhouding tussen werkenden en gepensioneerden - het fundament waarop ons sociaal model rust - verschuift onverbiddelijk. 

In 2000 stonden er in Europa 4 werkenden tegenover 1 gepensioneerde. In 2050 wordt die verhouding 2 tegen 1. Pensioenstelsels, gezondheidszorg, zorginfrastructuur: ze zijn allemaal ontworpen voor een bevolking die groeide. De krimp was niet helemaal verwacht.

De productiviteit van een samenleving hangt samen met haar demografie. Jonge mensen ondernemen, innoveren, nemen risico's. Oudere samenlevingen worden voorzichtiger, conservatiever in de economische zin van het woord.

Dat is geen waardeoordeel. Het is een patroon dat historici en economen keer op keer constateren. Het Westen dreigt zijn economische dynamiek niet te verliezen aan concurrenten, maar aan zichzelf.

Europa kijkt soms toe met de zelfgenoegzame blik van een continent dat meent dat het zelf geen probleem heeft. Duitsland, Italië, Spanje, België: in al die landen ligt het geboortecijfer ruim onder de vervangingsdrempel.

Het verschil met Azië is dat Europa al decennialang de tekorten opvult met mensen van elders. In China wordt het tekort aan arbeidskrachten opgelost met robots en AI, in donkere fabrieken zonder mensen. In onze wereld is het meestal migratie die het falen van het eigen demografische project moet helpen opvangen. Het is een paradox: economisch is migratie een absolute noodzaak, maatschappelijk is er flinke weerstand.

Velen zien of ervaren migratie als een culturele bedreiging: de angst voor de ander, de angst voor het onbekende. De vrees dat de eigen nationale identiteit verloren gaat of wordt 'verdund', zei Joris Luyendijk in de VRT NWS-podcast 'De Verrekijkers'. Maar: migratie lijkt onmiskenbaar een demografische noodzaak als we geen economische krimp willen. 

Zonder substantiële migratie kunnen onze Europese verzorgingsstaten niet overeind blijven. Zonder nieuwe bewoners kunnen de dorpen in de Ardennen of de Denderstreek niet herleven.

Tenzij de 'eigen' geboortecijfers weer omhooggaan, maar dat lijkt er niet aan te komen, ook al pleiten sommigen volmondig voor de restauratie van vroegere traditionele man-vrouw-patronen en meer kinderen maken.

Vergeet overigens de hardnekkige mythe over migrantenvrouwen die veel meer kinderen baren. Het is in feite niet waar. Dit zijn de officiële cijfers van Statbel voor 2025: vrouwen met buitenlandse nationaliteit in ons land hebben gemiddeld 1,89 kinderen. Vrouwen met Belgische nationaliteit 1,33. Allebei te weinig om de bevolking op peil te houden.

Immigratie lijkt bijna een economische noodzaak. Dat betekent jammer genoeg niet dat integratie van grote groepen migranten vanzelf gaat. Het betekent dat we de discussie eerlijk moeten voeren, niet vanuit angst, maar vanuit feiten. Europa heeft mensen nodig, omdat ons geboortecijfer te laag is. Zonder immigratie volgt wellicht een economische krimp.

Ongeveer hier begint de ironie die niemand graag uitspreekt: ook de landen waar migranten vandaan komen, kampen zelf steeds vaker met hetzelfde probleem van ontvolking. Mexico, Brazilië, Iran, Turkije: ook dáár kelderen de vruchtbaarheidscijfers. Het reservoir waaruit Europa put, droogt op.

Afrika is de grote uitzondering: volgens de VN zal de Afrikaanse bevolking groeien van 1,4 miljard mensen nu naar 2,5 miljard in 2050.  Zelfs al hebben veel jonge Afrikanen een pak minder kinderen dan hun ouders, toch blijft het totale bevolkingsaantal door deze jonge generatie nog decennialang toenemen.

Afrika wordt dus geconfronteerd met een enorme groep jongeren die allemaal een baan en een fatsoenlijk leven willen. Daarom worden steeds meer fabrieken gebouwd in Afrika.

Afrikaanse landen proberen hun grote rijkdom aan grondstoffen nu ook op het eigen Afrikaanse continent te verwerken, in plaats van die te laten verschepen naar het westen. 

Een samenleving die krimpt, heeft een probleem dat je niet weg begroot. Pensioenstelsels zijn gebouwd op de veronderstelling van groei: de werkende generatie betaalt voor de gepensioneerde.

Als er steeds minder werkers zijn per gepensioneerde, is het rekenkundig onhoudbaar. Japan heeft nu meer luiers voor volwassenen dan voor baby's op de markt. Meer incontinentie dan baby’s. Dat is geen grap, maar een economische realiteit.

Kindvriendelijk beleid - zoals geboortepremies, gratis of gesubsidieerde kinderopvang, en verlengd ouderschapsverlof - heeft amper effect. Hongarije heeft er bijvoorbeeld onder Orbán vele miljarden aan uitgegeven. En toch blijft het geboortecijfer ongeveer even laag als in België.

Zuid-Korea besteedt honderden miljarden Koreaanse won aan kindvriendelijk beleid. Het laagterecord van 0,72 kinderen per vrouw is het resultaat.

Kinderen krijgen is geen economische beslissing die je omkeert met een bonus. Het is een existentiële keuze die samenhangt met vertrouwen in de toekomst, in de maatschappij, in de eigen levensomstandigheden.

En dat vertrouwen ontbreekt. Jonge mensen in Seoel, Milaan of Brussel zien hoe duur wonen is, hoe onzeker werk is, en hoe zwaar de druk is om te presteren. Een kind is in die context niet vanzelfsprekend.

De enige echte buffer die overblijft, is migratie. Zonder immigratie krimpt de economie in de huidige context. Maar migratie is geen schakelaar die je zomaar aan- of uitzet.

Het vergt integratie, en integratie vergt investering, geduld en politieke wil. Allemaal zaken die schaars zijn in tijden van populisme en woede. Hendrik Vos, professor Europakunde aan de Universiteit van Gent, schreef het afgelopen dinsdag 16 juni nog in De Standaard: "De meeste vluchtelingen zijn gewone mensen met gewone dromen, op zoek naar een fatsoenlijk leven. Een beetje zoals wij, eigenlijk, doorgaans weliswaar met een meer traumatiserend verleden."

De paradox is schrijnend: de landen die het meeste nood hebben aan demografische aanvulling, zijn precies de landen waar het politieke klimaat het meest vijandig staat tegenover nieuwkomers. Er zijn geen simpele antwoorden. 

Men trekt soms hard van leer tegen immigratie - zeker tegen vluchtelingen en asielzoekers - terwijl via de achterdeur landen zoals Groot-Brittannië en Hongarije in stilte economische migranten aantrekken om de vele banen in de zorg op te vullen. 

Complotdenkers vermoeden een groots opgezet plan en spreken de zwaar beladen en controversiële term uit: 'omvolking', het zogezegd bewust vervangen van de oorspronkelijke bevolking door immigranten.

Dat vooral mensen van kleur de ‘blanke’ westerse cultuur zouden verdringen, beweren ze. Vandaar dat sommigen weer pleiten voor grotere ‘witte’ gezinnen en vrouwen die niet meer uit werken gaan maar voor de kinderen zorgen.

Economieprofessor Koen Schoors (UGent) is veeleer optimistisch over de bevolkingskrimp. Hij stelt in zijn boek 'Alles wordt anders' (2024) "dat door de demografische transitie de arbeidsmarkt niet meer zal draaien om mensen die een baan zoeken, maar om banen die een mens zoeken. De onderhandelingsmacht verschuift van werkgevers naar werknemers. Vergeet die uitbuiting van het proletariaat in de toekomst maar", stelt Schoors.

Hij pleit er ook voor om welgestelde ouderen meer te laten bijdragen aan de zorg en het pensioen van armere ouderen. Solidairder zijn binnen de oudere generatie, dus. Ook een vermogenswinstbelasting past volgens professor Schoors in die logica.

Nog méér logica is dit: met minder mensen krijgt de planeet op termijn ook wat meer draagkracht.

In elk geval: met de toenemende bevolkingskrimp wordt alles anders.