Niet alleen ebola verspreidt zich in Oost-Congo, ook nepnieuws doet er de ronde. Inwoners geloven dat de ziekte niet bestaat, waardoor patiënten zorg mijden en ebola zich makkelijker kan verspreiden. Of ze denken dat het virus is uitgevonden door politici, uit geldgewin. Infectioloog Laurens Liesenborghs is ter plekke. "We hebben de sociale media tegen."
"Ze geloven dat ziekte is uitgevonden uit geldgewin": complottheorieën verergeren ebola-uitbraak in Congo
Ellen Debackere
Gepubliceerd:
In het kort:
Bij de ebola-uitbraak in Oost-Congo blijft het aantal besmettingen toenemen. Complottheorieën zorgen ervoor dat veel mensen zorg mijden.
Infectioloog Laurens Liesenborghs legt uit waarom het wantrouwen zo groot is: "Een op twee patiënten komt niet levend uit zo'n behandelingscentrum. Dat geeft aanleiding tot samenzweringstheorieën."
Hulpverleners bestrijden de desinformatie door nauw samen te werken met lokale gemeenschappen.
Twee maal per week duikt de podcast 'Het uur van de waarheid' in de wereld van online bedrog, desinformatie en misleiding. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
Het Nationaal Instituut voor Volksgezondheid van de Democratische Republiek Congo (DRC) volgt de cijfers van de recentste ebola-uitbraak in het land nauwgezet op. Op 14 juni 2026 werden 808 gevallen van ebola bevestigd. Zeker 192 mensen zijn overleden.
Het zwaartepunt van de besmettingen ligt in Ituri, een provincie in het noordoosten van het land. Het is vanuit Bunia, de hoofdstad van deze provincie, dat we met Laurens Liesenborghs spreken. Hij is infectioloog aan de KU Leuven en aan het Instituut voor Tropische Geneeskunde.
"Valse ideeën en nepnieuws spelen een grote rol in de verspreiding van ebola", zegt hij in onze podcast 'Het uur van de waarheid'.
"Een ebola-epidemie is doorgaans 'redelijk makkelijk' in te dijken, maar je moet ervoor kunnen zorgen dat mensen zich laten verzorgen en zich aanmelden bij een ziekenhuis om zich te laten testen en op te nemen", zegt Liesenborghs.
Maar daar knelt het schoentje. "We zien veel wantrouwen bij de bevolking, veel samenzweringstheorieën. De belangrijkste is wellicht het idee dat ebola niet bestaat. Veel mensen geloven dat de ziekte is uitgevonden door politici, door buitenlanders, vooral uit geldgewin."
Griezelige centra
Dat heeft grote gevolgen, vooral voor het gedrag van mensen en met name voor hun bereidheid om hulp te zoeken.
"Wat ook een grote rol speelt: mensen staan heel wantrouwig tegenover behandelingscentra. Dat zijn zogezegd de plekken waar je pas echt ziek wordt", aldus de infectioloog.
"En dat is niet zo verbazingwekkend zelfs"; klinkt het. "Zo'n centrum ziet er vaak griezelig uit."
"In het begin van een epidemie is dat vaak wat geknutsel. Er worden snel tenten opgezet en het gaat dan ook nog eens om tenten waar je niet binnen kan kijken. En de mensen worden er behandeld door hulpverleners in griezelige pakken."
"Heel vaak komen die mensen ook niet terug. Zo komt 1 op de 2 patiënten niet levend uit zo'n behandelingscentrum. Dat geeft aanleiding tot samenzweringstheorieën."
Te veel focus op isolatie
De epidemie woedt bovendien in een streek waar al jarenlang conflicten heersen en waar mensen al erg wantrouwig staan tegenover autoriteiten, inclusief gezondheidsautoriteiten.
Zo kwamen er al berichten binnen van hulpverleners die werden aangevallen door nabestaanden.
"Zeker in het begin van zo'n uitbraak is de respons vanuit de hulpverlening vaak te bruusk", zegt Liesenborghs. "Er arriveren dokters die niet van de streek zijn en soms worden mensen manu militari in een isolatiecentrum gedwongen. Dat is een recept voor wantrouwen. Vandaag proberen we de respons beter aan te pakken in samenwerking met de lokale bevolking."
Ook het koloniale verleden speelt een rol, geeft de infectioloog aan.
"Het koloniale gezondheidssysteem was heel hard gericht op het indijken van uitbraken. De focus lag eerder daarop dan op de zorg voor de individuele patiënt. De respons bestond dus uit mensen isoleren. Terwijl de lokale bevolking vraagt om te focussen op de patiënten en de zorg. De focus moet dus meer naar het menswaardige en de zorg, terwijl er tegelijk geïsoleerd wordt."
Een kern van waarheid?
"Het virus is natuurlijk echt", zegt Liesenborgs, "maar bij elke samenzweringtheorie is er een kiem van waarheid".
"De mensen beschouwen ebola als een verzinsel voor geldgewin. Maar als er zo een uitbraak is, gebeurt dat vaak in regio’s waar doorgaans weinig internationale aandacht voor is."
"Maar dan is er plots een uitbraak en zijn er ineens dokters van over heel de wereld met internationaal personeel. Die hulpverleners verdienen vaak 5 tot 10 keer zoveel als lokale dokters. Plots zien de mensen er de witte Land Cruisers van de ngo’s en zitten de hotels vol. Uiteraard is dat ook een soort businessmodel, en dat creëert wantrouwen."
Ter plekke wordt dan ook gewerkt aan vormen van mediawijsheid, geeft Liesenborghs aan. "We hebben de sociale media wat tegen, nepnieuws verspreidt zich zeer snel via WhatsApp en Facebook."
"Maar we werken hier heel nauw samen met de lokale gemeenschap en met de gemeenschapsleiders. Een van de belangrijkste elementen is te werken met patiënten die genezen zijn. Met hen kunnen we teruggaan naar de gemeenschap en zeggen 'kijk, ik was ziek, maar ze hebben me daar behandeld en het klopt niet dat ze je daar de ziekte geven'. Zo kunnen we tonen dat ebola niet noodzakelijk een doodsvonnis is."
In een recent interview met Statnews gaf ook WHO-topman Tedros Adhanom Ghebreyesus aan zeer bezorgd te zijn over de situatie. "Als de bevolking dit niet als prioriteit beschouwt, wordt het erg moeilijk."
