Paus-politicus: Leo probeert Europa migratiegeweten te schoppen

Alles begon in Madrid, met een massa gelovigen die Leo’s misvieringen bijwoonden, maar in het Spaanse parlement in Madrid sloeg Leo pas echt gensters. De eerste paus uit de geschiedenis die dat parlement bezocht, maar zijn speech zei alles. 

Een preek over democratie en samenleving. In het Spaans, want de paus woonde jarenlang in Peru. Een vlammend betoog over de verdeeldheid, de oorlogen en de slechte wil in de wereld. En een continu terugkerend woord: (menselijke) “waardigheid”, ook verwijzend naar ‘Magnifica humanitas’, zijn eerste encycliek die onlangs uitkwam. En de verdediging van de migranten.

Dat klonk zo: “De bevestiging van de menselijke waardigheid kan niet abstract blijven wanneer zoveel mensen gedwongen worden alles achter te laten op zoek naar vrede, veiligheid en een toekomst. Het tragische drama van migratie daagt ook het geweten van naties en het ethische fundament van de huidige internationale orde uit. Talrijke mannen, vrouwen en kinderen worden door vaak dramatische omstandigheden gedwongen hun gemeenschap te verlaten en geliefden, hun verleden en hun banden achter te laten. (…)"

"De situatie van migranten en vluchtelingen vraagt om een aanpak die de mens centraal stelt, de onderliggende oorzaken aanpakt die hen dwingen te vertrekken, en verder gaat dan louter het beheer van migratiestromen."

"Dit leidt tot een tweeledige roep om sociale rechtvaardigheid: het bieden van veilige en legale routes, een respectvolle opvang en reële kansen op integratie. En tegelijkertijd het recht om in het eigen land te blijven, zodat niemand zijn of haar huis hoeft te verlaten door een gebrek aan vrede, veiligheid of fatsoenlijke levensomstandigheden.”

Het leverde hem een minutenlange staande ovatie op. Wellicht was het ook een verwijzing naar de buitengewone regularisatiecampagne die Spanje dit voorjaar uitvoerde. Zo kregen ongeveer 500.000 migranten zonder papieren een tijdelijke verblijfs- en werkvergunning van één jaar.

Om sectoren als toerisme en landbouw te stimuleren én werkkrachten te geven. Volgens Leo een voorbeeld van hoe je problemen ook kan aanpakken. Al is het wellicht voor de meeste gelukszoekers ook maar een tijdelijke invulling en een uitstel voor een definitieve, mogelijk negatieve oplossing.

Ook de laatste 2 dagen van Leo’s rondreis waren een tirade tegen de migratieproblematiek. In de haven van Arguineguin op Gran Canaria was hij niet toevallig. Daar is het zogenoemde “dok van de schaamte”.

Daar moesten in 2020, tijdens corona, duizenden en duizenden bootvluchtelingen overleven in vaak erbarmelijke omstandigheden, soms slapend zonder tent of deken. Op weg naar daar zijn ook duizenden transmigranten verdronken.

De Canarische Eilanden zijn vaak het doel voor (vooral) West-Afrikaanse migranten, onder meer uit Senegal of Gambia en Guinee.

Volgens officiële cijfers lieten al enkele duizenden vluchtelingen het leven in de oceaan, realistisch gezien is dat wellicht een veelvoud.

“Menselijke waardigheid heeft geen paspoort en verliest geen waarde als een grens wordt overgestoken”, zei de paus. Of ook: “Ook al hebben anderen een prijs gezet op je lichaam, vergeet nooit dat God nooit is gestopt met je onmeetbare waarde te erkennen.”

Leo drong er bij de landen van herkomst op aan om de veiligheids- en economische omstandigheden te scheppen, zodat mensen niet gedwongen worden te vluchten, en bij de doorreislanden om migranten te beschermen, zodat ze niet ten prooi vallen aan mensensmokkelaars.

En hij deed een beroep op het “geweten van Europa, dat niet kan beweren de menselijke waardigheid hoog te houden, terwijl de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan anonieme graven worden“.

In een van de krachtigste toespraken van zijn pontificaat somde Leo de rechten van migranten op om te vluchten of te blijven. Maar hij maakte geen melding van het recht van landen om hun grenzen te controleren of asielaanvragen te beperken, zoals hij in het verleden wel heeft gedaan. En veelzeggend was dat hij benadrukte dat als men christen is, men de benarde situatie van migranten niet kan negeren.

“Vandaag, hier aan zee, vraagt elk individu dat aankomt ons wat er nog over is van onze menselijkheid. Vroeg of laat zal blijken of we het leven hebben beschermd of dat we hebben toegegeven aan onverschilligheid.” En Leo zei “te willen buigen voor de waardigheid van alle migranten”. Wat hij ook letterlijk deed.

De dag erna, op Tenerife, in de haven van Santa Cruz, hetzelfde tafereel: Leo die met migranten en hulporganisaties sprak en de talmende beleidslui aanmaande: “Eigenlijk zijn we allemaal op een of andere manier migranten."

Hij zei dat “integratie een wederzijds proces is dat zowel door de gastmaatschappijen als door de nieuwkomers moet worden ingezet”. En de paus riep de migranten op om “zonder hun geschiedenis uit te wissen de taal te leren van het gastland, de wetten te respecteren en de gewoonten te leren kennen”. Want het moet van 2 kanten komen.

Als bij toeval ging op diezelfde dag het Europees migratiepact van start. Met strengere regels, snellere procedures en meer macht voor de overheden om migranten te weigeren of terug te sturen.

Je voelt zo wat de paus daarvan denkt. Maar aan de andere kant mag je niet naïef zijn, als samenleving. Er is wel degelijk een migratieproblematiek en de oplossingen zijn moeilijk te vinden, ze zijn fragiel en onmogelijk goed voor iedereen.

Trouwens, de hele passage van Leo leek een succes: met heel veel volk op de Madrileense pleinen en in het stadion van Real Madrid, een bezoek vol vuurwerk (letterlijk) aan de iconische Sagrada Familia van architect Gaudí, egards van de politiek en het Spaanse koningshuis.

Niet dat de paus daarmee de niet te ontkennen ontkerkelijking in Spanje zal tegenhouden, maar hij heeft even weer iets aangewakkerd. En wat nog meer opvalt: Leo voelt zich dag na dag beter en beter in zijn rol. Als paus. Als publiek figuur. Als diplomaat. Maar ook als toonzetter van morele, wereldse thema’s. Op dit moment lijkt hij zowaar meer politicus dan een religieus-theologische leider.