De 'koningin' die onder een voetpad ligt begraven in Sint-Lievens-Houtem: ontdek het verhaal van Marie Pollac

Het kerkhof in het centrum van Sint-Lievens-Houtem oogt op het eerste gezicht als dat van elk doorsnee Vlaams dorp: stille graven, hier en daar wat bloemen, de kerk op de achtergrond. Wie goed kijkt, merkt dat er bij alle graven een bordje staat.

"Ze zullen op termijn allemaal verdwijnen", zegt een buurtbewoonster. "Hier rond de kerk zal tegen 2037 geen enkel graf overblijven: dit wordt een groenzone." Nochtans is dit niet zomaar een begraafplaats. Volgens de overlevering moet hier ergens een koningin begraven zijn.

Als je in Sint-Lievens-Houtem naar het verhaal vraagt, kom je al snel uit bij Geert Coppens van Heemkunde Houtem, de lokale heemkundekring. "Ah, je bedoelt de zigeunerkoningin", antwoordt hij meteen. "Dat is een lang verhaal. Mijn grootmoeder heeft er vaak over verteld."

Als kleine jongen hoorde Geert hoe zijn grootvader, ergens begin jaren 30, een begrafenis had meegemaakt die het dorp nooit eerder had meegemaakt. "Elk jaar rond 11 november hebben we hier in Houtem een grote jaarmarkt waar traditioneel paarden en andere goederen worden verhandeld."

Tijdens zo'n jaarmarkt, begin de jaren 30 dus, vond een drama plaats. "Een Roma-stamhoofd - een koningin, zoals haar volk haar noemde – werd op straat aangereden en stierf ter plekke. Die tragische gebeurtenis veroorzaakte een volkstoeloop zoals Houtem er nooit eerder een had gezien."

"Het moet 1931 of 1932 geweest zijn", vult Herman Laneau aan. Als plaatselijk journalist heeft hij zich verdiept in het verhaal. "De vrouw moet nogal nonchalant de straat hebben overgestoken en werd gegrepen door een van de zeldzame auto’s die hier in die tijd rondreden." Marie Pollac - want zo heette ze - was op slag dood. De chauffeur reed gewoon verder en werd nooit gevonden.

Volgens de Roma-traditie wordt een koningin begraven op de plek waar ze sterft. "Dus werd Sint-Lievens-Houtem haar laatste rustplaats. Ik denk dat de gebeurtenis trouwens hielp bij de vermenselijking van de zigeuners in die tijd, want die hadden een bepaalde reputatie", zegt Herman.

De Roma waren lange tijd de belangrijkste leveranciers van paarden op de jaarmarkt. "Prachtige, rustige dieren, leken het. Tot de boer er de volgende ochtend mee thuiskwam. De verkopers hadden ze een kruidencocktail gegeven om ze handelbaar te maken. Eens die uitgewerkt was, werden het weer wilde paarden die rechtstreeks van de Hongaarse of Roemeense steppe kwamen."

Tegen de jaren 60 hadden de meeste boeren in Sint-Lievens-Houtem wel door dat ze beter uitkeken met buitenlandse paarden. Na een tijdje bleven de Roma dan ook weg van de jaarmarkt. "In mijn kindertijd heb ik hen nog gezien, samen met mijn grootmoeder", herinnert Herman zich.

"Hun wagens stonden in een cirkel rond een groot vuur waarin ze vreemde, grote bollen gooiden. Dat bleken egels te zijn die ze hier in de buurt gevangen hadden en die ze in klei rolden. Wanneer de bollen lang genoeg in het vuur gelegen hadden, kapten ze de gebakken klei open en lepelden ze het vlees eruit zonder zich te prikken aan de stekels."

De dood van de koningin zorgde begin de jaren 30 voor een schokgolf door de Romagemeenschap. Het nieuws verspreidde zich per telegram en vanuit alle hoeken van Europa stroomden 'onderdanen' toe om hun koningin een laatste groet te brengen.

"Ze lag aanvankelijk opgebaard in het dodenhuisje van het klooster, maar de Roma wilden haar dichter bij hen hebben, onder een tentzeil op de wei tussen de woonwagens", weet Josseline Haegeman. Haar grootvader baatte de olieslagmolen uit in de Polbroek. "Ze hebben toen zijn ladder geleend om het lichaam van de koningin van het klooster naar het kampement te dragen."

Die ladder hangt vandaag nog altijd in de molen. "Dat die dode vrouw daarop gelegen heeft, schrok me als kind altijd af", zegt Josseline. "Nu vind ik het een mooi aandenken aan een bijzondere periode in Houtem."

Ze kent zelfs nog de tekst van het liedje dat de Houtemnaren destijds over Marie Pollac maakten. "O Koningin der Bohemers, ge hebt bier gedronken met emmers. Had ge in Houtem zo niet gefeest, ge waart nog in leven geweest!"

Twee dagen na de jaarmarkt van 1931 was het opnieuw over de koppen lopen in Sint-Lievens-Houtem. "Op de datum van haar begrafenis moet het dorp letterlijk volgestroomd zijn", zegt Dieter Waterloos, de voorzitter van de Heemkunde Houtem.

"Ik kon onlangs een postkaart op de kop tikken met een zwart-witfoto van die dag. Je ziet hoe honderden mensen, Roma maar ook Houtemnaren, zich verdringen rond de kerk om toch maar een glimp van de kist op te vangen. Er zaten zelfs toeschouwers in de dakgoot van de pastorij."

Binnen in de kerk was de drukte zo mogelijk nog groter. "Mensen zaten overal, tot op de biechtstoelen en in de preekstoel toe. Overal hoorde je geweeklaag en in de chaos gaven moeders hun kind de borst. De priester onderbrak zelfs zijn preek om op te roepen tot stilte."

Na de bewogen kerkdienst werd Marie Pollac begraven tussen de notabelen op het kerkhof. De Romagemeenschap betaalde meteen voor een gekocht graf, zodat de koningin er voor altijd kon blijven rusten. "De onderdanen overlaadden de kist en het koninginnengraf met geldstukken", weet Dieter Waterloos. "Ze gaven zelfs pantoffels en andere gebruiksvoorwerpen mee in het graf voor haar laatste reis naar het hiernamaals."

Tot slot van de plechtigheid werd het graf overgoten met liters bier. "Een ritueel dat nog vaak herhaald werd, want jaren later kwamen de Roma elk jaar rond de jaarmarkt terug om hun koningin te eren", zegt Dieter. "Het gebruik vervaagde en op een dag bleven ze weg." Vandaag is van de koninklijke rustplaats helemaal niks meer te zien.

"Het graf werd nochtans nooit geruimd", weet heemkundige Geert Coppens. "De koningin ligt in gekochte grond, dus moet ze er nog altijd liggen." Dankzij een oud kerkhofplan en de hulp van de gemeentelijke dienst Burgerzaken, slaagt Geert erin om de laatste rustplaats van Marie Pollac te vinden. De koningin van de Roma rust vandaag… onder een voetpad.

"De straat voor de kerk werd in de loop der jaren verbreed en de kerkhofmuur werd enkele meters verplaatst", toont Geert op het plan. "Daardoor ligt het graf van de koningin vandaag buiten de kerkhofmuur. Maar ze ligt er nog, daar ben ik 100 procent zeker van. Haar hoofd ligt pal onder mijn voeten, hier een paar meter onder het trottoir."

En wat met de schat die samen met de koningin begraven werd? Ligt die er ook nog? Wellicht wel. Buurtbewoner Charles De Kerpel - intussen een kranige negentiger – is er nogal nuchter in. "Mijn ouders zeiden altijd dat heel veel mensen geld onder haar hoofd legden toen ze haar lichaam kwamen groeten", herinnert hij zich. "Terwijl ze het eronder staken, namen ze stiekem ook wat geld weg. Er zal wel iets liggen, maar de schattenjagers kunnen zich de moeite besparen."

Het kerkhof zal er in 2037 niet meer zijn, maar het graf van Marie Pollac blijft voorlopig onaangeroerd. De koningin rust tot in de eeuwigheid in Sint-Lievens-Houtem, maar dan wel in alle anonimiteit onder een trottoir.