Echte hertogen, baronessen en prinsen: waarom Brusselse Ommegang uniek is in de wereld

De Ommegang van Brussel ging voor het eerst uit in 1356. Het was oorspronkelijk een processie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw ter Zavel, georganiseerd door de Gilde van de Kruisboogschutters. 

In de 15e en 16e eeuw raakte het religieuze op de achtergrond. Het werd een mondaine stoet van de stedelijke elites. En pronken deden ze zeker in 1549 toen keizer Karel V – de belangrijkste heerser van die tijd – de Ommegang bijwoonde. De stedelijke elites wilden de keizer imponeren en trakteerden hem op een schitterend spektakel.

Brusselkenner Roel Jacobs spreekt van het tumultueuze bewind van een keizer over wiens rijk de zon nooit onderging. "Mensen vergeten dat keizer Karel een groot deel van zijn leven in Brussel heeft gewoond." Jacobs geeft nu lezingen met de veelzeggende titel: 'Keizer Karel, Trump van de 16e eeuw? Over grenzeloze ambities, politieke manipulaties en fake news'."

De stoet zoals we die nu kennen dateert van 1930. Bij de 100e verjaardag van België werd de Blijde Intrede van keizer Karel en de indrukwekkende Ommegang van 1549 nog eens overgedaan met 2.500 figuranten.

"Omgerekend naar vandaag kostte het hele spektakel toen 2 miljoen euro", vertelt Brusselkenner Roel Jacobs aan BRUZZ. Vanaf dan zou de Ommegang om de 5 jaar plaatsvinden, maar sinds 1958 is dat jaarlijks. Telkens tijdens de 1e week van juli. Dit jaar op woensdag 1 en vrijdag 3 juli. "Dat er een dag tussen is, heeft enkel een praktische reden. Als het regent, moeten de historische kostuums kunnen drogen."

De Ommegang is intussen door de UNESCO erkend als immaterieel cultureel erfgoed en over de turbulente editie van 1930 verscheen vorig jaar het stripverhaal 'Ommegang 1930'.

Opvallend: sindsdien worden veel rollen in de stoet vertolkt door mensen van adel. Echte graven, markiezen, prinsen, baronessen of hertoginnen kruipen in de huid van hun historische voorgangers. En wat weinig toeschouwers beseffen, dat is nu nog steeds het geval.

Zo wordt keizer Karel al enkele jaren vertolkt door prins Albert-Henri de Merode. Die woont met zijn gezin op zo'n 30 kilometer van Aken in Duitsland. Speciaal voor de Ommegang komt hij naar Brussel. En hij is niet de enige. Aartshertogin Priscilla van Oostenrijk speelt Eleonora, de oudste dochter van Filips de Schone.

Of wat te denken van de hertog van Alva? Al jaren vertolkt door Jesus Manuel Matias Alonso de la Puente. Geboren in Spanje, maar met zijn ouders in de jaren 1960 verhuisd naar België. Zijn stamboom gaat terug op een kleine Spaanse orde uit de buurt van Bilbao.  

Er doen heel wat echte 'vergeten' edellieden mee, zoals graaf Jean-Charles de T'Serclaes de Wommersom, barones Daisy de Villenfagne de Vogelsanck, graaf Fabio Asinari di San Marzano of baron Félix de Crombrugghe de Picquendaele. Maar de voorbije jaren zagen we ook lokale politici, zoals de burgemeester van Brussel, gekostumeerd defileren over de Grote Markt.

"Toen Didier Reynders minister van Buitenlandse Zaken was, wou hij per se deelnemen aan de Ommegang. We hebben toen een rol gezocht die bij hem paste. Iemand die een gelijkaardige functie had in de entourage van keizer Karel", vertelt organisator Daniël Huyberechts.     

Traditioneel vertrekt de Ommegang rond half 9 's avonds aan de Zavel. De stoet volgt dan een traject door het centrum van Brussel en gaat onder meer langs het Agoraplein, de Grasmarkt, Anspachlaan, Plattesteen, Zuidstraat, Stoofstraat en als grote finale de plechtige aankomst op de Grote Markt van Brussel met een klank- en lichtshow.  

Tribuneplaatsen op de Grote Markt kosten tussen de 59 en 89 euro. "Redelijke prijzen als je weet hoe duur onze productie is. Alleen al de huur van de tribunes kost zo'n 38.000 euro. En in de straten hoef je niet te betalen. Ik kan bijvoorbeeld de Zavel aanbevelen als ideale locatie om naar de stoet te kijken", zegt Daniël Huyberechts, al jaren betrokken bij de organisatie van de Ommegang. 

"Op die plek zijn er trouwens ook andere activiteiten, zoals boogschieten, riddergevechten, steekspelen te paard en een renaissancemarkt met zo'n 30 standhouders. Verwacht ambachtslui of nostalgische hapjes. We hebben zelfs ons eigen Ommegangbier dat je kan proeven op de Zavel", lacht Huyberechts.

Op de tribunes is er elke avond plaats voor zo'n 2.000 toeschouwers. In het publiek zien we telkens veel buitenlandse toeristen. Van Japanners tot Amerikanen. De Vlamingen zijn in de minderheid.

"We weten niet hoe dat komt. Ligt het aan de slechte reputatie van Brussel? Houden de Vlamingen niet van hun hoofdstad? Zijn ze meer gericht op Gent en Antwerpen? Er zijn nochtans heel wat deelnemers uit Vlaanderen. Zo hebben we vendelzwaaiers uit Aalst of reuzendragers uit Dendermonde die meelopen in de stoet. De Vlamingen zijn meer dan welkom", zegt Huyberechts.    

De Ommegang probeert al enkele jaren meer weerklank te krijgen in Vlaanderen en let er bewust op dat niet alle communicatie uitsluitend of vooral in het Frans verloopt. Nog vaak een manco bij grote evenementen in Brussel. Zo gebeurt het commentaar bij de Ommegang op de Grote Markt consequent in 3 talen: Frans, Nederlands en Engels.

De Nederlandstaligen worden 'gepaaid' met vertellers als Jo Lemaire, Axelle Red of Johan Verminnen. Dit jaar hoopt de organisatie met Bourgondiëkenner Bart Van Loo extra veel Vlamingen naar Brussel te lokken. Hij wordt heraut van de Ommegang.  

Comedian Bert Kruismans is intussen al meer dan 10 jaar presentator op de Grote Markt. De keuze voor Kruismans lag destijds voor de hand als een van de weinige bekende Vlamingen die ook in Franstalig België een belletje doet rinkelen. Maar gek genoeg wordt hij niet ingehuurd als Nederlandstalige vertelstem. Bert Kruismans zorgt al jaren voor commentaar in het... Engels.

De Ommegang wordt georganiseerd door 2 vzw's, met subsidies van onder andere het Brussels Gewest en de stad Brussel.

"Op dit moment leven we in onzekerheid, we weten nog niet of we minder subsidies gaan krijgen door de besparingen van de Brusselse regering. De kosten lopen op voor zo'n groot evenement. We hebben geen reserves. We proberen privépartners aan te trekken als sponsor, maar die staan ook niet meer te springen. Hopelijk kan de Ommegang blijven bestaan", zegt Huyberechts.   

Ook in het verleden stonden de subsidies voor de Ommegang al wel eens ter discussie. In 2002 bijvoorbeeld wou schepen van Cultuur Henri Simons (Ecolo) de subsidies voor de 'ouderwetse' of 'conservatieve' Ommegang (toen 10.000 euro) halveren en meer geld geven aan de multiculturele, hippe Zinneke Parade. Toenmalig minster-president François-Xavier de Donnea (MR) en de volkse burgemeester Freddy Thielemans (PS) staken daar toen een stokje voor. 

Dat de Ommegang na al die jaren nog steeds kan plaatsvinden, heeft niet alleen met subsidies te maken. Ook vrijwilligers spelen een belangrijke rol. Zo zijn er heel wat gepensioneerden of PWA'ers (langdurig werklozen) die herstellingen doen aan de praalwagens of de kostuums.

Groepen als de Steltenlopers van Merchtem of de carnavaleske Gilles van Marchienne-au-Pont met hun opvallende hoeden vol echte struisvogelveren (sinds 1969 in de stoet) krijgen een vergoeding, maar de meeste figuranten doen het voor de eer en de fun. 

Wie voorlopig ontbreekt op de prominentenlijst van de Ommegang zijn koning Filip en koningin Mathilde. "Filip is als prins wel eens komen kijken en van Mathilde weten we dat ze in 2019 de Mariaprocessie in Halle heeft bijgewoond. De uitnodiging is verstuurd."

De Amerikaanse ambassadeur Bill White verwachten ze niet op de Grote Markt. Een van zijn voorgangers Howard Gutman was nochtans een grote fan van de Ommegang. Gutman werd zelfs opgenomen in het Ridderschap van de Roerstok der Belgische Brouwers.

En ook in 2003 zat de Amerikaanse ambassadeur in het publiek. Toen ontstond er even tumult bij de veiligheidsdiensten toen een haakbusschutter met zijn kanon in de richting van de tribune wilde schieten. Met een beetje geluk verloopt de editie van 2026 wél zonder incidenten.