Tekenencefalitis in opmars in Europa: wat is het en wat kan je ertegen doen?

Ze zijn weer massaal aanwezig: teken. "Men denkt meestal dat we moeten opletten in bossen of hoog gras, maar de kleine spinachtigen kunnen overal voorkomen waar beplanting is en dieren passeren", vertelt bioloog Käthe Robert (Universiteit Antwerpen) in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.

Teken leven van bloed van dieren en mensen. Meestal kiezen ze voor wilde dieren zoals herten, everzwijnen en knaagdieren, maar ook wij en onze huisdieren worden steeds vaker een onbedoelde gastheer. "Dat kan ook in je eigen tuin zijn. Als daar een vogel, een egel of een ander diertje passeert, kan je er evenzeer een tekenbeet oplopen. Sterker nog, bijna de helft van de tekenbeten wordt opgelopen in de tuin."

Zo'n tekenbeet kan gevaarlijk zijn. Naast de bekendere ziekte van Lyme wint een minder gekende virale infectie terrein in Europa: tekenencefalitis. Volgens arts-infectioloog Steven Van Den Broucke begint de ziekte vaak onschuldig. "Na een beet van een besmette teek kan je eerst grieperige symptomen krijgen: koorts, hoofdpijn en spierpijn. Dat lijkt sterk op een gewone virale infectie."

Bij een deel van de besmettingen volgt echter een 2e fase, met aantasting van het zenuwstelsel: "Ongeveer 1 op de 3 patiënten kan een hersenontsteking krijgen. Dat kan leiden tot verlamming, ernstige tremoren (onwillekeurig beven), epilepsie en in het ergste geval zelfs sterfte."

Eens je het virus hebt, is er geen behandeling meer. Artsen kunnen enkel de symptomen verlichten en complicaties opvolgen. Daarom blijft preventie door vaccinatie de belangrijkste bescherming tegen de ziekte.

Vaccinatie tegen tekenencefalitis is dus de enige echte bescherming. "Er bestaat een vaccin met meer dan 99 procent bescherming, maar dat vereist wel een opbouwschema", aldus Van Den Broucke. "Je hebt dan meerdere dosissen nodig, waarvan de eerste 2 vóór je reis. Die moeten met ongeveer een maand ertussen worden toegediend."

"Na een vaccin tegen tekenencefalitis ben je beschermd voor 1 seizoen, maar je hebt na 6 tot 12 maanden een herhalingsprik nodig en daarna om de 5 tot 10 jaar."

Het lijkt alsof er elk jaar meer teken zijn. Daar bestaat geen sluitend bewijs voor, omdat historische tellingen ontbreken. Wel zijn er verschillende factoren die ervoor zorgen dat teken zich makkelijker kunnen verspreiden en vaker met mensen in contact komen. Door de klimaatopwarming blijven teken langer actief. Waar vroeger vooral de lente en zomer risicoperiodes waren, kunnen teken tegenwoordig bijna het hele jaar door overleven. "Ook scoort Europa goed op bosbouw", zegt Van Den Broucke. "Dat is positief voor het klimaat, maar daardoor zijn er dus ook meer teken. Ook de groei van het aantal wilde dieren speelt een rol. Dat zijn belangrijke gastheren voor volwassen teken."

De bekendste ziekte die door teken wordt overgedragen is Lyme. "Die wordt veroorzaakt door de Borrelia-bacterie. In België zou ongeveer 20 procent van de teken ermee besmet zijn", vertelt Robert.

Wanneer de infectie tijdig wordt ontdekt, kan ze meestal succesvol behandeld worden met antibiotica. Zonder behandeling kunnen de bacteriën zich verspreiden naar gewrichten, het zenuwstelsel of het hart.

Lyme is dus een bacterie en tekenencefalitis een virus. Ook gebeurt de overdracht anders. "TBE kan vrijwel onmiddellijk na een beet worden overgedragen, terwijl een Lymebesmetting meestal pas ontstaat als een teek langer dan 12 uur vastzit", aldus de bioloog.

Dominic Smith lijdt aan tekenencefalitis en Lyme. Hij werd in 1997 in Nederland door 3 teken gebeten tijdens een praktijkopleiding in het bos. Daarop volgde een jarenlange zoektocht naar verklaringen voor zijn klachten. "Ik heb de teken snel verwijderd. Kort daarna was ik erg moe en had ik hoofdpijn, maar dat werd door de dokter afgedaan als examenstress."

Zijn toestand verslechterde in de jaren die volgden. "Ik kreeg hartklachten en epilepsieaanvallen."

"In 2005 werd ik acuut heel ernstig ziek en kon ik niet meer werken of functioneren. Ik werd zelfs opgenomen in de psychiatrie, omdat men dacht dat het om psychische problemen ging. Als een brein geïnfecteerd is, kan dat zich uiten in mentale klachten. In die tijd was er veel minder kennis over wat tekenbeten kunnen veroorzaken."

"Sinds een paar jaar heb ik een goede neuroloog en ben ik aanvalsvrij. Lichamelijk ben ik sterk verbeterd en ik ben opnieuw beginnen sporten en werken. Vrijwilligerswerk heeft me geholpen om opnieuw betekenis te vinden in mijn leven. Bij de Stichting Tekenbeetziekten, de Lymevereniging en de PAIS Alliantie zet ik mij nu in als patiëntenvertegenwoordiger."