Dagdromen doen we allemaal, maar er bestaat ook zoiets als te veel dagdromen. Maladaptief dagdromen is urenlang bezig zijn met heel uitgebreide, levendige, complexe fantasieën. Zo vertelt hoogleraar Psychologie Ernst Koster in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.
Maladaptief dagdromen: wanneer fantaseren een probleem wordt
Sommige mensen lijden aan een stoornis waarbij ze bijna permanent in een eigen parallelle wereld leven. Maladaptief dagdromen, of MD, heet dat dan. Uit onderzoek blijkt het bij 1 à 2 procent van de bevolking voor te komen. Wanneer wordt die gewoonte problematisch en wat kun je eraan doen?
"Problematisch dagdromen gaat over heel lange periodes: urenlang bezig zijn met heel uitgebreide, levendige, vaak ook heel complexe fantasieën", legt Ernst Koster, hoogleraar Psychologie aan de UGent, uit.
"Mensen die veel dagdromen, doen dat soms zo vaak dat het andere dingen in hun leven in de weg gaat staan. Daardoor kunnen ze zich daar schuldig over gaan voelen, of er zelfs een soort dwang bij ervaren. In sommige gevallen trekken ze zich daardoor ook terug uit sociale contexten."
Maladaptief dagdromen: als dagdromen een probleem wordt
(Nog) geen officiële aandoening
Hoewel het fenomeen al zo'n 20 jaar bestudeerd wordt, staat maladaptief dagdromen nog niet als officiële aandoening in de psychiatrische handboeken zoals de DSM-5.
"Er zijn onderzoekers die vinden dat het een aparte diagnose verdient. Maar er is ook heel veel kritiek op dat idee, omdat er veel overlap is met andere problematieken zoals ADHD, angststoornissen of trauma."
Bij ongeveer 80 procent van de mensen die maladaptief dagdromen, is ook ADHD vastgesteld
Ernst Koster, hoogleraar Klinische Psychologie UGent
Critici vinden dat het geen aandoening op zichzelf is, maar vaak een symptoom van andere psychische problemen. "Die overlap is aanzienlijk", zegt Koster. "Bij ongeveer 80 procent van de mensen die maladaptief dagdromen, is namelijk ook ADHD vastgesteld."
Copingmechanisme
"Mensen die maladaptief dagdromen verliezen het contact met de werkelijkheid niet volledig, ze weten dat ze aan het dagdromen zijn. Dat onderscheidt het van een psychose. Maar de fantasiewereld waarin ze terechtkomen kan wel zo aantrekkelijk worden dat de realiteit er schril bij afsteekt."
"Er is een groep mensen die hun dagdromen als heel positief ervaren, zo prettig zelfs dat ze soms de voorkeur geven aan die fantasiewereld boven de werkelijkheid", aldus Koster. "Dat klinkt misschien onschuldig, maar onderzoek toont aan dat dit kan zorgen voor moeilijkheden om zich te engageren met de echte wereld, wat negatieve gevolgen kan hebben voor de mentale gezondheid."
In sommige gevallen lijkt overmatig dagdromen een copingmechanisme of een manier om met moeilijke realiteiten om te gaan. "Bij trauma zien we dat dagdromen soms een functie heeft om onaangename herinneringen naar de achtergrond te verdringen. Het kan een manier zijn om om te gaan met een realiteit die saai, vervelend of moeilijk is", zegt Koster.
"Ik dagdroom de helft van mijn dag weg"
Lotte Toko Lelo Maes (24), pas afgestudeerd als fotografe aan het KASK in Gent, herkent het patroon maar al te goed. "Als kind leefde ik bijna volledig in een fantasiewereld. In de klas keek ik even uit het raam naar vogeltjes, en voor ik het wist waren 45 minuten les voorbij. Ik verzon complete verhalen terwijl de leraar aan het woord was."
Vandaag schat ze dat ze de helft van haar dag dagdroomt. "Het voelt alsof ik constant in een soort fantasiewereld zit. Wanneer iemand mij dan aanspreekt, moet ik bewust terugkeren naar de realiteit."
Haar diagnose van ADHD, die ze pas op 21-jarige leeftijd kreeg, gaf een verklaring. "Mij is uitgelegd dat bij mensen met ADHD de hersengolven voor functionele taken trager zijn, terwijl de fantasie- en droomwereld net heel snel gaat. Dat maakt het moeilijk om je te concentreren, ook sociaal: ik wil mensen nooit het gevoel geven dat ik niet luister, maar soms neemt de dagdroom het gewoon over."
Negatieve en positieve kanten
Een opvallend aspect van maladaptief dagdromen is de schaamte die het met zich meebrengt. Mensen praten er zelden over. "We spreken met elkaar niet gemakkelijk over hoeveel tijd we aan onze fantasie besteden", stelt Koster.
"En in een samenleving waar efficiëntie en focus als deugden gelden, is het niet evident om toe te geven dat je uren per dag in je hoofd met fantasieën bezig bent. Dat vertel je niet zomaar aan de buurvrouw."
Het probleem ontstaat pas wanneer het ten koste gaat van het dagelijkse functioneren
Ernst Koster, hoogleraar Klinische Psychologie UGent
Het is belangrijk om het kind niet met het badwater weg te gooien: gewoon dagdromen is wél degelijk nuttig. "Ons brein heeft een zogenoemd 'resting state'-netwerk dat actief wordt wanneer we dagdromen, nadenken over onszelf of reflecteren. Dat netwerk helpt ons om openstaande doelen te verwerken, creatief te denken en soms plots op oplossingen te komen waar we eerder niet uitraakten."
Lotte ervaart die creatieve kant elke dag. "Dankzij mijn dagdromen kan ik heel veel ideeën opdoen voor mijn fotoprojecten. Ik heb het bijna nodig. Mij is weleens aangeraden om medicatie te nemen die me beter zou laten focussen, maar als creatieveling wil ik mijn dagdroom niet kwijtraken. Het is vervelend, ja, maar het is ook een van de mooiste dingen die ik heb."
