Nog nooit werden we meer overspoeld door berichten die onjuiste informatie bevatten. En nee, dat gebeurt niet alleen op sociale media of door hallucinaties van AI. Ook op betrouwbare websites, in degelijke boeken en tijdens belangrijke speeches duikt foutieve informatie op. Maar kan je bij elk onjuist of misleidend bericht spreken van desinformatie? En is dat onderscheid altijd even gemakkelijk te maken? Test je kennis hier!
1
Wat is nepnieuws?
De term nepnieuws is de letterlijke vertaling van het Engelse fake news, een begrip dat sinds 2017 door Donald Trump werd geïntroduceerd en vooral werd gebruikt om professionele journalistiek in diskrediet te brengen. En hoewel het woord nepnieuws vooral in de volksmond wordt gebruikt, spreken we beter van desinformatie.
Maar is alle onjuiste informatie die circuleert dan desinformatie? Neen. Om van desinformatie te spreken moet er aan drie voorwaarden voldaan worden:
De inhoud is niet waarheidsgetrouw De tekst of het beeld is volledig of voor een deel fout.
Bewuste misleiding De maker of verspreider van het bericht is zich bewust dat die foute informatie de wereld instuurt. Het is echt de bedoeling om mensen te misleiden.
Gemaakt met een bepaald doel voor ogen Het misleiden is dus geen toeval. Er is een duidelijke reden waarom het bericht de wereld wordt ingestuurd.
Pas als aan deze drie voorwaarden is voldaan, spreken we van desinformatie. Tegelijk bestaan er heel wat berichten die hierop lijken, maar het eigenlijk niet zijn. Denk bijvoorbeeld aan propaganda, satire of framing.
Bekijk hier de video met Tim Verheyden over de kenmerken van nepnieuws.
Er is alleen sprake van desinformatie als er bewust foute informatie wordt verspreid.
2
Wat is dan misinformatie?
Misinformatie is foute of onjuiste informatie, maar zonder slechte bedoeling. Er is ook geen sprake van bewuste misleiding. De persoon die het bericht deelt, weet niet dat het niet klopt. Vaak gaat het om misverstanden of journalistieke fouten. Wanneer na publicatie of uitzending fouten aan het licht komen, gaat de nieuwsombudsvrouw van VRT aan de slag om die recht te zetten. Wie zich onheus behandeld voelt door een journalist, kan terecht bij de Vlaamse Raad voor de Journalistiek.
Ook een complottheorie of samenzweringstheorie is een vorm van misinformatie, omdat de verspreider (vaak) echt gelooft in die beweringen, terwijl ze niet wetenschappelijk onderbouwd zijn of er geen bewijs voor bestaat.
3
Waarom wordt desinformatie verspreid?
Bij desinformatie kunnen we dus altijd spreken van bewuste misleiding met een bepaald doel voor ogen.
Financiële motieven
Soms draait desinformatie gewoon om geld. Denk aan advertentie-inkomsten via sensationele of verzonnen nieuwsberichten die veel clicks opleveren, of het beïnvloeden van je aankoopgedrag via misleidende reclame. Ook het doorverkopen van je persoonlijke dataspeelt mee, net als pure oplichting zoals phishing.
Politieke motieven of macht
Desinformatie kan ook ingezet worden om invloed uit te oefenen. Bijvoorbeeld om verkiezingen te sturen, het vertrouwen in tegenstanders te ondermijnen of de publieke opinie te beïnvloeden. In sommige gevallen gaat het zelfs om het controleren of beperken van informatie.
Chaos of wantrouwen creëren
Soms is het doel vooral om onrust te zaaien. Door verwarring of wantrouwen te vergroten, of door groepen in de samenleving verder tegenover elkaar te zetten.
Plezier of provocatie
Niet alles is meteen groots of kwaadaardig bedoeld. Vaak begint het met een grap, een experiment of het uitlokken van reacties. Dit kan onschuldig zijn, maar het kan ook omslaan in trolling: het bewust provoceren of kwetsen van anderen. Trolling kent twee vormen:
Trollen met juiste informatie: bijvoorbeeld door iemand persoonlijk te viseren of te bespotten met uiterlijke kenmerken of een medische aandoening.
Trollen met foute informatie: wanneer er bewust onwaarheden worden verspreid om chaos of reactie uit te lokken. In dit geval is trolling wél een vorm van desinformatie.
Bekijk de korte video over trolling met Ferre Windey
De motieven van desinformatie zijn dus heel verschillend en lopen vaak in elkaar over. Want hoe meer clicks, hoe meer opbrengsten, maar ook hoe vaker het bericht wordt gelezen en gedeeld en dus hoe meer mensen je kan beïnvloeden. Kritisch zijn blijft dus de boodschap.
4
Wat kan ik zelf doen?
Check de bron. Wie heeft het bericht geplaatst? Is het een journalistieke bron?
Lees verder dan de titel. Oordeel pas op het einde van het artikel.
Check beelden en video’s. Bekijk hier hoe je dat kan doen!
Let op voor emotie. Hoe emotioneler het bericht, hoe kritischer jij moet zijn.
Bij twijfel: contacteer VRT CHECK via check@vrtnws.be.
5
Doe nu zelf de check!
Met steun van het BENEDMO-project
Dit project is mede gefinancierd door de Europese unie onder overeenkomst nummer 101158277-BENEDMO-2023-DEPLOY-04. De standpunten en meningen die worden geuit, zijn echter uitsluitend die van de auteur(s) en weerspiegelen niet noodzakelijk die van de Europese Unie of het Europese Uitvoerend Agentschap voor Gezondheid en Digitalisering (HADEA). Noch de Europese Unie, noch de subsidieverstrekkende instantie kan hiervoor verantwoordelijk worden gehouden.
