Vrees voor 'tikkende tijdbommen' bleek onterecht: OCAD ziet meeste teruggekeerde IS-vrouwen re-integreren

De Belgische veiligheidsdiensten hielden hun hart vast, toen tussen 2012 en 2015 maar liefst 112 vrouwen vanuit ons land naar Syrië en Irak vertrokken om zich aan te sluiten bij terreurgroep IS. Wat als een mogelijke terugkeer naar België zou leiden tot een nieuwe golf van terreur?

In de podcastreeks 'Vrouwen van IS' blikt Gert Vercauteren, topman van het OCAD, terug op die periode. Ook 4 teruggekeerde IS-vrouwen doen zelf hun verhaal. Vercauteren trekt vandaag de conclusie dat een gevreesd doemscenario is uitgebleven. "Van zo goed als alle vrouwen zijn we vandaag vrij zeker dat ze op het goede pad zijn."

Het repatriëren van Belgische IS-vrouwen en hun kinderen uit Syrische gevangenkampen leidde in 2021 tot felle maatschappelijke en politieke discussies. Zeker na de aanslagen in Parijs en Brussel leefde de vrees dat terugkeerders hun extremistische overtuigingen of opgedane expertise zouden inzetten in België.

"Die bezorgdheid was op dat moment ook terecht", blikt Gert Vercauteren terug. "In 2014 zagen we effectief commando’s terugkeren om aanslagen te plegen in het westen, zoals bij het Joods Museum in Brussel. De grote vraag was dus: haal je geen risico’s binnen als je mensen laat terugkeren die misschien nog steeds geradicaliseerd zijn?"

Dat die angst destijds zo groot was, had een duidelijke reden. Volgens het OCAD speelden IS-vrouwen een actieve rol binnen de netwerken van radicalisering. "Het beeld van vrouwen als 'willoze schaapjes' moet genuanceerd worden”, zegt Vercauteren. "Sommigen volgden misschien hun partner, maar veel vrouwen waren zelf ideologisch overtuigd."

De wortels van hun radicalisering lagen in eigen land, met name bij Sharia4Belgium, een terreurgroep die sinds 2010 actief was. De beweging verwierp de democratische waarden van onze samenleving en riep op om van België een islamitische staat te maken.

Ze predikten boodschappen op straat. Vrouwen speelden daarin een actieve, trekkende rol. Ze kwamen samen in netwerken, verspreidden propaganda, gaven les over de sharia en rekruteerden doelbewust andere vrouwen.

Na de arrestatie van de woordvoerder van Sharia4Belgium, vertrokken tussen 2012 en 2014 een 500-tal personen vanuit België naar Syrië en Irak. Proportioneel behoorde ons land tot de koplopers van Europa.

Gedreven door het geromantiseerde geloof in een nieuw islamitisch kalifaat, maar vaak ook door avontuur, liefde of de drang om 'iemand te worden', vertrokken ze in golven.

De reis naar daar was destijds opvallend eenvoudig. Met een Belgische identiteitskaart naar Turkije vliegen, een auto huren en simpelweg de grens oversteken. "Doordat de tocht zo makkelijk verliep en kennissen via sociale media lieten zien hoe 'goed' ze het hadden in de villa’s van Assad, raakten mensen snel 'besmet' door die invloed en vertrokken ze ook", argumenteert Vercauteren.

Eenmaal aangekomen in het IS-kalifaat bleven de vrouwen een actieve rol vervullen. Van administratieve functies en logistieke steun tot verpleging in ziekenhuizen.

Rond 2014 begon het tij te keren. Veel vrouwen in het conflictgebied botsten op de wandaden van de terreurgroep. De voorgestelde utopie van een nieuwe islamitische maatschappij stond in schril contrast met de gruwelijke realiteit. Heel wat vrouwen probeerden op eigen kracht terug te keren langs dezelfde route als de heenreis, over Turkije. Daardoor kon de Belgische overheid hen gecontroleerd oppakken en verhoren.

Na de definitieve val van het kalifaat in 2019 veranderde de situatie in Syrië. Heel wat vrouwen en kinderen die niet terugkeerden naar het westen, kwamen vast te zitten in gevangenkampen. Het OCAD drong aan op repatriëring, wanneer het ter plaatse te onveilig was en er geen perspectief was op een eerlijk proces. 

"Die kampen waren broeihaarden van radicalisering. De meeste stonden onder controle van geradicaliseerden. De extremistische ideologie bleef daardoor dominant, en kinderen kregen die via informele lessen aangeleerd. Dat moesten we voorkomen", beklemtoont Vercauteren.

Een gecontroleerde terugkeer van de kinderen en hun moeders naar België bood de beste garantie op een strikte opvolging door de bevoegde diensten. Mocht iemand van de radar verdwijnen, dan zouden de veiligheidsrisico's immers onbeheersbaar worden. Net daarom bood deze aanpak de beste bescherming voor onze nationale veiligheid.

Vandaag, jaren na de grote repatriëringsoperaties, trekt het OCAD de conclusie dat een gevreesd doemscenario is uitgebleven - al blijft het orgaan wel waakzaam. Er zijn in België zo goed als geen gevallen van recidive in terreurdossiers bekend. Van de 58 teruggekeerde vrouwen zocht niemand opnieuw aansluiting bij extremistische netwerken.

Dat succes is volgens Vercauteren onder meer te danken aan de specifieke gecombineerde aanpak. Daarbij keek men niet alleen naar het strafrechtelijke luik, waarbij vrouwen veroordeeld werden en opvolging kregen vanuit de gevangenis. Er was ook bijzondere aandacht voor begeleiding en re-integratie.

Extremisme is namelijk niet alleen een veiligheidsprobleem, maar ook een maatschappelijk fenomeen, klinkt het bij het OCAD. "Veiligheidsdiensten moeten als een brandweerman de brand blussen. Maar als je de oorzaak niet aanpakt, blijven er nieuwe brandjes ontstaan."

Daarom werden ook de steden en gemeenten nauw betrokken bij de preventie, als er een terreurveroordeelde bij hen komt wonen: "De burgemeester krijgt een informatiekaart, zodat die aan de slag kan met de diensten. Zij werken dan voor iedereen een traject op maat uit. Heeft die persoon psychologische bijstand nodig? Moet die in een tewerkstellingstraject? Heeft die familiale ondersteuning nodig? En die combinatie van veiligheidsmaatregelen en re-integratie werpt haar vruchten af."