3 maanden oorlog in het Midden-Oosten: wie wint, wie verliest?

Voor de nieuwe Iraanse opperste leider, Mojtaba Khamenei (56), is de oorlog een vuurdoop die zijn nieuwe regime tot op het bot test. Nadat zijn vader begin maart omkwam bij Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen, nam Khamenei jr. de macht over. Maar hij is zelf zwaar gewond, en verloor vrouw en zoon.

Zijn belangrijkste doel na 3 maanden is simpel: overleven en de controle behouden. En dat is gelukt tot nu toe. Dat op zich is een overwinning.   De overgrote meerderheid van zijn militaire infrastructuur (commandocentra, luchtmacht, marine, fabrieken die raketten bouwen, … ) is vernietigd. De Iraanse economie is ingestort en de binnenlandse protesten laaien ’s nachts op.

Het Iraanse nucleaire programma is vernietigd, maar het verrijkte uranium is nog aanwezig in Iran. De VS en Israël controleren het Iraanse luchtruim. De VS blokkeren alle export van Iraanse olie en gas.

Khamenei jr. regeert momenteel vanuit strikte isolatie uit angst voor liquidatie door de VS of Israël. Toch weigert hij te capituleren of zich over te geven. Zijn doel voor de nabije toekomst is het vasthouden van de nucleaire restanten en de militaire controle over de Straat van Hormuz. Hij wil de absolute macht van de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC), zijn privéleger, beschermen - ten koste van alles. Het Iraanse regime overleeft, ten koste van de Iraanse bevolking. Hoge energieprijzen of sancties deren het regime niet. Het is niet gehaast om een vredesakkoord te sluiten met de VS en Israël.

Het regime toont dat het met de blokkade van de Straat van Hormuz de wereldeconomie durft te gijzelen, en dat het daarin slaagt ook.

Donald Trump (79) ziet de oorlog in Iran vooral als een strategische overwinning voor zijn eigen doctrine. Al loopt de oorlog anders dan verhoopt door de VS.

Zijn belangrijkste doel was het hardhandig en snel uitschakelen van de Iraanse nucleaire dreiging en het dwingen van Teheran tot capitulatie. Tactisch gezien is dat na 3 maanden deels gelukt: Amerikaanse luchtaanvallen hebben de Iraanse militaire infrastructuur en nucleaire faciliteiten zwaar beschadigd. De oorlog kost de Amerikaanse belastingbetaler niettemin miljarden; het Pentagon schat de directe militaire kosten inmiddels op tientallen miljarden dollars.

Binnenlands kampt Trump bovendien met stijgende brandstofprijzen door de crisis. De oorlog zet druk op de relaties tussen Trump en de Europese bondgenoten, die hij verwijt dat ze de VS in de steek laten.

President Trump probeert nu snel een zakelijke deal te forceren, met hulp van Pakistan. Hij gebruikt de enorme militaire druk om Iran te dwingen tot een nieuw, streng nucleair akkoord, zonder verstrikt te raken in een slepende bezetting.

Dat Iran weigert op te geven, begrijpt Trump niet goed. Het leidt tot verwarrende, tegenstrijdige boodschappen van Trump, die daarmee in sneltreinvaart geloofwaardigheid verliest. 

Voor Israëlisch premier Benjamin Netanyahu (76) staat de oorlog in Iran gelijk aan de ultieme existentiële strijd. Zijn hoofddoel was het definitief vernietigen van het Iraanse kernwapenprogramma en het doorsnijden van de aanvoerlijnen naar bevriende bondgenoten zoals Hezbollah in buurland Libanon.

Na de terreuraanval van 7 oktober, waar Netanyahu politiek verantwoordelijk voor is, wil hij met een overwinning tegen Iran en Hamas zijn politieke erfenis veiligstellen.

Militair heeft Israël cruciale successen geboekt: de Iraanse productie van hoogverrijkt uranium is naar verluidt vernietigd. Militair gezien is Iran een schim van zichzelf.

De prijs voor Israël is toch immens. De economie staat onder hoogspanning en de regio is permanent onveilig. Bovendien heeft de sluiting van de Straat van Hormuz door Iran de economieën van bevriende Golfstaten hard geraakt. Israël staat politiek geïsoleerder dan ooit, de leiders zijn gedagvaard voor misdaden tegen de mensheid. Netanyahu weigert elke vorm van vroege diplomatie of onderhandelingen. Voor hem is er maar één weg vooruit: het regime in Teheran militair blijven bestoken tot het volledig instort, ongeacht de internationale kritiek op de regionale chaos.

De Russische president Vladimir Poetin ontpopt zich na 3 maanden als de lachende derde van dit conflict. Hoewel Rusland Iran politiek steunt, profiteert het Kremlin financieel en strategisch enorm van deze oorlog. Door de blokkade van de Straat van Hormuz viel 20 procent van de wereldwijde olietoevoer weg, waardoor de olieprijs naar recordhoogte steeg. Volgens het Centre for European Reform spekt deze energiecrisis Poetins eigen oorlogskas. Wanhopige Aziatische landen die voorheen Iraanse of Arabische olie kochten, staan nu in de rij voor Russische producten. De oorlog in Iran kost Poetin zelf nauwelijks middelen, maar put zijn westerse tegenstanders economisch uit. Zijn doel is simpel: de status-clash in het Midden-Oosten rekken, zodat de westerse aandacht en militaire hulp definitief wegblijven uit Oost-Europa. Dat Trump en de Europese leiders ruzie maken over Iran zijn pluspunten voor hem.

De Chinese president Xi Jinping lijdt op korte termijn economisch verlies, maar wint op lange termijn. En die strategische winst voor Xi is erg groot. Voor Peking is de oorlog in Iran een zware economische klap: China is voor zijn energievoorziening extreem afhankelijk van de Perzische Golf en lijdt onder de torenhoge olieprijzen.

Het strategische hoofddoel van Xi is echter wel behaald. De Verenigde Staten zijn door de oorlog diep in het Midden-Oosten gezogen. De blik van de VS is daarmee afgeleid van Azië en Taiwan. China bouwt daar letterlijk versneld voort aan militaire basissen in de regio.   Analisten van het Mercator Institute for China Studies (MERICS) zien dat China zich in kwaliteitsmedia profileert als de stabiele, neutrale grootmacht. Europese leiders moeten vaststellen dat Xi internationale regels meer respecteert dan hun bondgenoot, Trump. Xi eist onmiddellijke onderhandelingen om de olie-infrastructuur en de Straat van Hormuz vrij te maken. China heeft tijd.