In Duitsland is Hasso Herschel overleden, de man die er tijdens de Koude Oorlog voor zorgde dat veel mensen uit Oost-Duitsland konden vluchten. Hij bouwde mee aan tunnels onder de Berlijnse Muur naar West-Berlijn. Van Herschel wordt gezegd dat hij de meeste mensen naar het Westen hielp ontsnappen. Hij is 91 geworden.
Hasso Herschel (91) overleden, 'vluchthelper' die Oost-Duitsers via tunnels onder Berlijnse Muur liet ontsnappen
Kathleen Heylen
Gepubliceerd:
We schrijven zondagochtend 13 augustus 1961. Bij het ontwaken merken de inwoners van Oost-Berlijn dat de grens met West-Berlijn plots is afgezet met prikkeldraad en bewaakt wordt door soldaten. Het is onmogelijk om nog naar het westen te gaan. In sneltempo wordt een muur opgetrokken en raken familie en vrienden van elkaar gescheiden.
De regering van de DDR (Deutsche Demokratische Republik, het oostelijke deel van Duitsland dat sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog onder invloed van de Sovjet-Unie stond) wil zo de leegloop uit Oost-Berlijn verhinderen. West-Berlijn maakt deel uit van de BRD (Bundesrepublik Deutschland), het 'vrije' deel van Duitsland dat aansluit bij het Westen.
West-Berlijn is een westers eilandje, een symbool van vrijheid, middenin communistisch gebied. De jaren voordien zijn steeds meer Oost-Duitsers via West-Berlijn naar het Westen gevlucht. En daar moet de Berlijnse Muur een einde aan maken.
Vluchten naar West-Berlijn, met een pact
Hasso Herschel is op dat moment een 26-jarige student die in Oost-Berlijn woont, maar in West-Berlijn studeert. Hij loopt niet hoog op met het Oost-Duitse regime. In 1953 heeft hij enkele weken in een Oost-Duitse gevangenis gezeten omdat hij had deelgenomen aan demonstraties.
Na de bouw van de Berlijnse Muur zijn Oost- en West-Berlijn van elkaar gescheiden, maar Herschel laat het er niet bij. In oktober 1961 weet hij naar West-Berlijn te vluchten met een geleend Zwitsers paspoort. En hij heeft een pact gesloten met familie en vrienden: wie West-Berlijn zou bereiken, zou proberen om ook de rest te helpen.
Het verhaal van de Berlijnse Muur (video naar aanleiding van de 30e verjaardag van de val, in 2019)
Geheime tunnels
In 1962 werkt Herschel mee aan een plan om Oost-Duitsers via geheime tunnels onder de Berlijnse Muur te laten ontsnappen. Een van die tunnels begint vanuit een fabriek in de Bernauer Straße in West-Berlijn en moet leiden naar een kelder in Oost-Berlijn, ongeveer 135 meter verderop.
Het team werkt ongeveer 8 uur per dag aan een tunnel met verlichting en luchtverversing. Aanvankelijk stelen ze het werkmateriaal, later kunnen ze dat kopen. Een gevolg van een deal met de Amerikaanse zender NBC: die betaalt voor de bouw in ruil voor exclusieve beelden. De documentaire 'The tunnel' wordt in december 1962 uitgezonden.
Vóór de eerste vluchtpoging wordt de tunnel onbruikbaar wanneer een waterleiding geraakt wordt. Herschel en zijn team werken op dat moment ook aan een andere tunnel, maar worden aan de Oost-Berlijnse kant opgewacht door de Stasi, de beruchte Oost-Duitse geheime dienst. De Stasi is via een informant getipt en pakt minstens 12 Oost-Duitsers op die klaarstaan om via de tunnel te vluchten.
Herschel en zijn medestanders kunnen echter ontkomen en herstellen de eerste tunnel. In september 1962 slagen 29 Oost-Duitsers erin om via die weg naar West-Berlijn te kruipen, onder wie de zus van Herschel. Nadien wordt de tunnel weer onbruikbaar.
Schuilplaatsen in auto's
Tussen 1961 en 1984 worden ongeveer 70 tunnels gegraven, maar slechts 19 daarvan leiden tot succesvolle ontsnappingen. In totaal kunnen ongeveer 300 mensen naar het Westen vluchten. Herschel werkt zelf mee aan alles samen 3 tunnels.
Herschel en de anderen blijven 'vluchthelpers', mensen die Oost-Duitsers helpen om te ontsnappen. Maar ze denken niet alleen aan tunnels. Zo laten ze bijvoorbeeld auto's ombouwen om verborgen schuilplaatsen te maken.
"Tunnel 29 was een meesterwerk"
Van Herschel wordt gezegd dat hij de meeste mensen naar het Westen hielp ontsnappen. Er circuleert een getal van 1.000, al kan dat volgens Dietmar Arnold niet formeel onderbouwd worden. Arnold is de voorzitter van Berliner Unterwelten, de organisatie die tunnels, bunkers en schuilplaatsen onder Berlijn onderzoekt en rondleidingen geeft aan bezoekers.
Arnold ontmoette Herschel in 2006 tijdens research voor een boek, ze bleven bevriend. In 2019 werd Herschel erelid van Berliner Unterwelten. "Tunnel 29 was een meesterwerk", zegt Arnold. Dat is de tunnel langs waar de zus van Herschel in 1962 kon ontsnappen.
'Tunnel 29' is een van de beroemdste vluchtroutes uit Oost-Duitsland. Vandaag is hij grotendeels verdwenen. Bovengronds is er nu een herdenkingspark voor de periode van de Berlijnse Muur. Een deel van de route is bovengronds uitgestippeld.
De Duitse film 'Der Tunnel' uit 2001 is gebaseerd op het verhaal van Herschel en 'Tunnel 29'.
