"Foutjes zijn niet belangrijk, persoon achter cello wel": zo oordeelt jury Koningin Elisabethwedstrijd

Elke avond krijgen ze een warm applaus van het publiek wanneer ze de zaal binnenkomen: de juryleden van de Koningin Elisabethwedstrijd. Vervolgens schuiven ze aan een lange tafel in het midden van de Henry Le Boeufzaal in Bozar. Om uren te luisteren en af en toe te noteren. Het zijn allemaal internationale topcellisten en -docenten, onder leiding van de Belg Gilles Ledure, directeur van Flagey. 

Deze wedstrijd is bijzonder, zegt de Finse cellist Anssi Karttunen: "Het repertoire dat we van de kandidaten vragen is erg breed. Al in de 1e ronde moesten ze 3 stukken spelen uit 3 totaal verschillende periodes uit de muziekgeschiedenis. Zelfs in die 20 minuten muziek moesten ze dus 3 kanten van zichzelf laten zien." 

En het is dit jaar niet anders dan voorgaande edities: "Ik ben verbluft door het technische niveau van de wedstrijd dit jaar", zegt de Britse celliste Natalie Clein. 

Wat geeft de doorslag voor de jury? "Foutjes zijn niet belangrijk, wat mij interesseert is de persoon achter de cello. En hoeveel van wat zij of hij laat horen bij mij overkomt", zegt Anssi Karttunen. Maar, voegt hij eraan toe: "Je studeert de muziek niet om de jury te plezieren. Het gaat om de muziek, de componist, de integriteit van de performance."

De Française Anne Gastinel zetelt ook in de jury. Zij heeft trouwens een tijd kunnen spelen op de fameuze Goffriller-cello van Pablo Casals, die de winnaar van de wedstrijd straks 4 jaar in bruikleen krijgt. Gastinel is stellig als het over beoordelingscriteria gaat: de muziek komt eerst.

"De uitvoerder mag nooit de overhand krijgen op de componist. Dat is essentieel voor mij. Wij zijn 'maar' de uitvoerder, het middel om iets over te brengen dat al bestaat. We moeten onszelf niet op de voorgrond zetten. En dat is een moeilijk evenwicht."

"Eerlijk zijn en zichzelf blijven, dat is het belangrijkste voor deze jonge mensen. Niet proberen om die-of-die in de jury te plezieren. Je kunt hoe dan ook niet iedereen behagen. Trouw blijven aan jezelf, dat vind ik het belangrijkste", zegt Gastinel. 

Doet het iets met die doorgewinterde topcellisten om jonge collega’s zo te zien optreden, in stressvolle wedstrijdomstandigheden, onder de kritische ogen van de jury en met vaak ook enkele royals in de zaal?

Zeker wel, zegt Anne Gastinel. "Als ik zenuwen voel bij de finalisten - en dat is volkomen begrijpelijk, want er staat veel op het spel - dan voel ik meteen mee. Dan heb ik zin om nog langer te luisteren en hen de tijd te gunnen om de stress te vergeten. Zodat ze echt zichzelf kunnen zijn en kunnen uitdrukken waartoe ze in staat zijn."

Natalie Clein voelt naar eigen zeggen zeker mee met de finalisten op het podium. Maar ze maakt een belangrijke kanttekening: "Voor de performing animals die wij zijn is dit wel de essentie: je zenuwen leren beheersen en begrijpen hoe je je gedraagt op een podium."

"Dat is net deel van ons beroep. Als je niet kunt omgaan met de zenuwen, dan ligt het niet in je aard om je als solist zo kwetsbaar op te stellen. Maar dit gezegd zijnde: elk van ons juryleden zou zeer gestrest zijn als we daar zelf vooraan zaten. We would be shaking!"

Hoe dan ook: "Ik wil dat ze het beste van zichzelf geven", zegt Natalie Clein. "Ik voel vooral bewondering en bijna liefde voor hen. Het publiek houdt ook van hen, de sfeer in de zaal is uniek. De cellisten zeiden dat ze de steun van de zaal konden voelen, als bij een concert."

Afwachten hoe het jureren verloopt deze week. Anssi Karttunen houdt zijn oordeel altijd nog wat in beraad: "Als ik zit te luisteren, neem ik notities, schrijf ik mijn eerste gedachten op. Als we iedereen beluisterd hebben, dan moeten we beslissen wat de eerlijkste manier is om iedereen te beoordelen. Dan stel ik mezelf deze vragen: van wie zou ik nog meer moeten horen, of van wie heb ik genoeg gehoord om een mening te vormen?"

Ter informatie: elk jurylid van de Koningin Elisabethwedstrijd geeft individueel punten; er is geen overleg of deliberatie. In de nacht van zaterdag op zondag volgt dan de verlossende proclamatie: "First prize, premier prix, eerste prijs!" op het podium van Bozar.  

De Italiaan Ettore Pagano (23) studeerde eerst in Rome en nu in Berlijn.  Hij won al verschillende muziekprijzen en heeft ook al veel ervaring met orkesten. Pour la petite histoire: hij heeft nog 5 broers en zussen, die allemaal een instrument spelen; hun moeder is een pianiste. 

Pagano speelt op een recente cello, die speciaal voor hem is gebouwd en de naam ‘Ettore’ mee kreeg. "Een moderne cello kan een voordeel zijn in een wedstrijd, om zeker boven het orkest uit te komen met je klank", vindt hij zelf.

Behalve het verplichte werk 'Four odes to the tidings of flowers' van Fang Man speelt Ettore Pagano de 'Symphonie concertante' van Sergei Prokofiev, samen met het Belgian National Orchestra, met als dirigent Antony Hermus.

De 2e finaliste woensdagavond heet Clara Dietlin (24) en komt uit Frankrijk. Ze studeert aan de Muziekkapel Koningin Elisabeth in Waterloo. En ze is de tweede solocelliste van het Orchestre de l’Opéra de Paris, waar ze nu even vrij van heeft genomen om aan de wedstrijd mee te doen. Ook Dietlin speelt de 'Symphonie concertante' van Sergei Prokofiev. 2 keer exact hetzelfde programma dus in Bozar.

Dietlin ontdekte de cello op haar 5e, en kreeg later pas les. De cello is het mooiste instrument, vindt ze. "Hij is als een mens voor mij. Ik vraag hem geregeld waarom hij niet doet wat ik vraag."

Clara Dietlin houdt van de natuur en van vogelspotten. Het is belangrijk om nog andere dingen te doen, vindt ze. "De cello is deel van mijn leven, maar het leven is niet alleen cello. Met deze cello kan ik wel uitdrukken wat ik wil."

De week in afzondering studeren op het verplichte werk vond ze extreem verrijkend. "Op die manier moet je alles in jezelf zien te vinden, zonder hulp van buitenaf."