Een 'digitale detox' waarbij je sociale media een tijdlang afzweert, heeft geen positief of negatief effect op je welbevinden. Dat is de conclusie van een onderzoek van de Universiteit Gent. De positieve en negatieve effecten van sociale media heffen elkaar mogelijk op. "Het is vooral zinvol om na te denken over je 'digitaal dieet'", zegt professor communicatiewetenschappen Mariek Vanden Abeele.
Helpt een 'digitale detox' van sociale media? "We vonden een nuleffect"
Veel mensen maken zich zorgen over de effecten van sociale media op hun mentale welzijn. Daarom wagen sommigen zich weleens aan een 'digitale detox': daarbij zweren ze, voor een korte of langere periode, sociale media volledig af. Maar word je daar echt gelukkiger van?
Om die vraag te beantwoorden, brachten onderzoekers van de Universiteit Gent 10 verschillende studies en experimenten samen in een meta-analyse . Ze bekeken in welke mate een digitale detox impact had op positieve gevoelens (energie en enthousiasme), negatieve gevoelens (angst en boosheid) en algemene levenstevredenheid.
"Het resultaat is toch wel verrassend: eigenlijk vinden we over de hele lijn een nuleffect", zegt professor communicatiewetenschappen Mariek Vanden Abeele, die aan het onderzoek meewerkte, in 'Nieuwe feiten' op Radio 1. Uit de studie blijkt dat mensen zich over de hele lijn dus niet merkbaar beter voelen, maar ook niet merkbaar slechter door zo'n detox. Ook de duur van de detox maakte geen verschil.
Effecten heffen elkaar op
De gemiddelde smartphone-schermtijd van Belgen bedraagt 3 uur. Daarvan gaat een aanzienlijk deel naar sociale media. Waarom is er dan geen effect als iemand dat volledig uit zijn leven bant? Volgens de onderzoekers zijn er verschillende mogelijke verklaringen. De eerste is dat alle bestudeerde detoxen te kort zijn, en daardoor te zwak om je welzijn helemaal te veranderen.
Luister: Mariek Vanden Abeele buigt zich in 'Nieuwe feiten' over de resultaten van de studie
Daarnaast zijn de motivaties van de deelnemers van de hier onderzochte studies een belangrijke factor. "Er zijn studies die wel een positief effect door een detox vinden, maar het gaat vaak om deelnemers die al gemotiveerd waren om minder sociale media te gebruiken. Dat kun je begrijpen als een 'self-fulfilling prophecy': ze willen graag minderen, dus als ze dan minderen geeft hen dat een goed gevoel."
"Bij deelnemers die verplicht een detox moesten doen, zie je vaak het omgekeerde. Ze ervaren een daling in hun welbevinden omdat sociale media voor hen belangrijk zijn", zegt Vanden Abeele. "Die effecten heffen elkaar op."
Verslavend of entertainend?
Ook de positieve en negatieve effecten van sociale media heffen elkaar mogelijk op, schrijven de onderzoekers. Er wordt vaak gefocust op de nadelen: zo worden sociale media vaak zonder nuance verslavend genoemd.
"Maar je moet een verschil maken tussen 'verslavend' en 'verslavend ontworpen'", zegt Vanden Abeele. "Sociale media zijn zeker verslavend ontworpen. Ze geven ons veel plezier, kapen onze aandacht en proberen die vast te houden. Maar dat leidt niet meteen naar een verslaving in de klinische zin van het woord."
Het is bijna onmogelijk om technologie volledig weg te nemen in een digitale samenleving
Mariek Vanden Abeele, professor communicatiewetenschappen
"Sociale media zijn eigenlijk heel ambivalent: we houden ervan en we haten ze. Dat zie je in het detoxeffect. Je hebt meer tijd in je dag, maar tegelijk mis je die sociale media ook. Wat doe je met al die tijd?”, zegt Vanden Abeele. "We vervelen ons niet graag. Het is een heel laagdrempelige manier om geprikkeld en geëntertaind te worden."
Onderzoek je 'digitale dieet'
Heeft een digitale detox dan nooit zin? Volgens Vanden Abeele kan het wél zinvol zijn, bijvoorbeeld in de context van een vakantie. Het kan je dan helpen om je bewust te worden van hoe sociale media je aandacht kapen en hoe fijn het kan zijn om los te koppelen.
Toch is dat vaak niet duurzaam in ons dagelijkse leven. "Veel van onze activiteiten verlopen via een smartphone, denk maar aan tweeledige verificatie. Het is bijna onmogelijk om technologie volledig weg te nemen in een digitale samenleving."
Daarom is het volgens Vanden Abeele zinvol om na te denken over je 'digitale dieet'. Zijn er kleine wijzigingen die je kunt maken om je digitale balans te verbeteren? "Het gaat om kleinere beslissingen waar je routines rond kunt bouwen, zodat het deconnecteren deel begint uit te maken van je gewoontes." Dat is vaak duurzamer dan het volledig afzweren van sociale media.
Enkele ideeën over hoe je je digitale dieet kunt aanpassen:
Je kunt verleiding wegnemen door je werk en privé strikt te scheiden. Als je de app van Microsoft Teams of Outlook niet op je smartphone installeert, ben je minder geneigd om na je werkuren te reageren op werkgerelateerde berichten.
In je huishouden kun je ruimtelijke afspraken rond technologie introduceren, zoals geen televisie aan de keukentafel of geen smartphone in de slaapkamer toelaten.
Je kunt andere laagdrempelige vormen van entertainment klaarleggen voor wanneer verveling toeslaat. Lees je graag, leg dan een boek of graphic novel in de buurt. Zo ben je sneller geneigd om te lezen in plaats van te scrollen.
