"In de gevangenis miste ik structuur": Dimitri (34) is één van de vele (ex-)gevangenen met een beperking

Dimitri is sinds enkele maanden opnieuw een vrij man. Hij werd veroordeeld na het plegen van zedenfeiten, maar door zijn autisme vindt hij het tot vandaag moeilijk om te begrijpen wat hij precies fout deed.

"Ik begrijp nog altijd niet goed waarom ik gestraft moest worden", zegt hij. "Ik wist niet dat wat ik deed niet mocht. Mijn advocaat heeft me dat wel proberen uit te leggen, maar ik begrijp het toch nog altijd niet helemaal. Ik herinner me nog goed hoe ik pas bij mijn eerste stap in de gevangenis besefte dat ze me echt zouden opsluiten. Ze staken me meteen in een cel en ik vroeg: moet ik hier lang blijven?"

Mensen met een beperking, zoals Dimitri, zijn extra kwetsbaar in de gevangenis. Tom Anckaert is begeleider bij vzw Morpho, een Brusselse organisatie die gedetineerden met een (vermoeden van) beperking begeleidt tijdens en na hun gevangenschap.

"Er worden heel veel moeilijke woorden gebruikt", legt hij uit. "Het is soms voor ons al moeilijk om alles te begrijpen, dus voor iemand met een verstandelijke beperking is het soms echt onmogelijk. Als je dan bijvoorbeeld denkt aan iemand met een autismespectrumstoornis: die nemen de regels soms heel erg letterlijk of interpreteren die anders en dan lijkt het alsof ze de regels niet willen volgen. Ze snappen dan niet altijd dat ze iets fout doen. En ook niet alle cipiers zijn op de juiste manier opgeleid om met gedetineerden met een beperking om te gaan."

Vzw Morpho is een gemeenschappelijk project van Nido vzw en Hubbie, een Brusselse organisatie voor mensen met een beperking. Binnen dat project bieden ze begeleiding op maat aan mensen met een beperking in de verschillende gevangenissen in Brussel.

"We helpen hen het gevangenisleven beter te begrijpen. Maar ook na hun vrijlating, helpen we (ex-)gedetineerden een plan op te stellen. We proberen hen te ondersteunen in alles: huisvesting, administratie, psychosociaal. Ze kunnen met alle vragen bij ons terecht", aldus Tom.

Ook voor Dimitri was het moeilijk om zich aan te passen aan het leven binnen de muren van de gevangenis. "Thuis woonde ik met mijn vader en broer", vertelt hij. "Daar wist ik hoe het dagritme eruitzag. In de gevangenis miste ik die structuur. Als ik tegen de cipiers zei dat ik bepaalde regels niet begreep, snapten ze dat niet. Dat was moeilijk. Ik had het gevoel dat ik overal uit de boot viel."

Naast individuele begeleiding in de gevangenis, begeleidt Morpho ook activiteiten. Die zijn er voornamelijk voor de geïnterneerden. Dat gaat dan over creatieve of sportieve activiteiten of samenkomen om te praten. Ze hebben ook een zorgkoffer waarin materiaal zit waardoor gevangenen kunnen ontprikkelen en tot rust komen, zoals een koptelefoon met noise cancelling.

Gevangenen en geïnterneerden zijn ook - in samenspraak met de rechter - welkom bij de projecten buiten de gevangenismuren. Zo kunnen ze tijdens, maar ook na hun gevangenschap workshops fotografie volgen in samenwerking met het gemeenschapscentrum De Linde in Haren. Bij vzw Nido, eveneens vlak bij die gevangenis, zijn gevangenen met een handicap welkom om mee te helpen in de moestuin.

Sinds hij vrij is, woont Dimitri in een leefgroep van vzw Hubbie, die o.a. instaat voor huisvesting van mensen met een handicap en hen ook begeleidt. Hij volgt ook wekelijks fotografielessen. Daardoor heeft hij wat meer structuur in zijn leven en leert hij nieuwe mensen kennen.

"Je staat op en je weet wat je gaat doen. Dat is belangrijk", zegt hij. "Anders zit je maar gewoon op je kamer en dan verveel je je en doe je domme dingen. Het helpt me ook te ontstressen, want ik heb vaak te veel prikkels in mijn hoofd. Het geeft me rust."

Volgens Dimitri zorgt de intensieve begeleiding van Morpho ervoor dat hij niet opnieuw feiten pleegt. "Ze zijn 24 uur op 24 uur bij mij en volgen me op. Als ik een fout maak, wijzen ze me erop. Door mijn autisme snap ik niet altijd wat ik fout doe. Maar als een begeleider me daarop wijst, probeer ik mijn best te doen. Meer kan ik niet doen."

Ook Tom merkt een grote verandering bij Dimitri in die enkele maanden dat hij hier nu is. "Toen Dimitri pas vrij was, was het heel moeilijk voor hem. Ik heb hem echt zien openbloeien van iemand die niet meer alleen buiten durfde te komen tot iemand die zijn plek in de maatschappij opnieuw durft in te nemen. Dat is heel fijn om te zien."

Vzw Morpho wint vandaag de prijs 'Armoede uitsluiten' van Welzijnszorg. Dit jaar stond de prijs in het teken van 'Gevangen in Armoede': mensen die in de gevangenis terechtkomen, komen er vaak nog armer uit, waardoor hun terugkeer naar de samenleving extra moeilijk wordt.

De link tussen het gevangeniswezen en armoede is binnen de vzw heel aanwezig: "We merken eigenlijk dat het al begint voor ze naar de gevangenis moeten en dat is jammer genoeg een vicieuze cirkel waar ze moeilijk uit raken. Mensen met een beperking krijgen vaak ook niet de goede hulp of de juiste tools om mee aan de slag te gaan. Zo weten ze soms niet dat je bijvoorbeeld een afbetalingsplan kan starten om schulden af te lossen", aldus nog Tom Anckaert, begeleider bij Morpho.

De vzw wint daarmee 20.000 euro. Met dat bedrag wil de organisatie een app ontwikkelen waarmee mensen na hun vrijlating op een laagdrempelige manier hulp kunnen vinden. Zo hopen ze nog meer mensen te bereiken.