Meer dan de helft van de Vlamingen wil liever geen moskee in de eigen buurt. Dat blijkt uit de Foto van Vlaanderen, een groot maatschappelijk onderzoek in opdracht van VRT. Ook de angst dat "Vlamingen vervangen worden door migranten" blijft groot. Daarnaast leiden woorden zoals 'wintermarkt' tot verdeeldheid, vooral tussen jongeren en oudere generaties.
Meer dan helft Vlamingen wil geen moskee in eigen buurt, ook angst voor "vervanging door migranten" blijft groot
Ann Willems
Gepubliceerd:
Wat is de Foto van Vlaanderen?
De Foto van Vlaanderen is een onderzoek dat VRT al sinds 2009 uitvoert. Het geeft een zicht op wat de Vlaming bezighoudt, met focus op maatschappelijke thema's.
Het gaat om een online bevraging, waarvan het veldwerk in handen was van het onafhankelijke onderzoeksbureau Profacts. Er werd gewerkt met een representatieve steekproef (geslacht, leeftijd, opleiding, provincie) van 2.261 Vlamingen vanaf 12 jaar.
Uit eerdere edities van het onderzoek bleek al dat culturele diversiteit Vlamingen sterk verdeelt. Vooral oudere generaties en kortgeschoolden staan vaak sceptisch tegenover migratie, asiel en islam. Jongeren groeien op in een meer diverse samenleving en staan er gemiddeld vaker voor open.
Ook in de nieuwste cijfers blijft culturele diversiteit een van de thema’s waarover de meningen het meest uiteenlopen. Vooral wanneer diversiteit dichtbij komt - in de eigen buurt, in taalgebruik of in symbolen - zijn de verschillen groot.
Mensen die meer contact hebben met personen met een andere achtergrond, staan gemiddeld positiever tegenover diversiteit. Wie weinig contact heeft met andere culturen of gemeenschappen, kijkt er vaker negatief naar.
Angst voor aanwezigheid islam
60 procent van de Vlamingen zegt bezorgd te zijn over de aanwezigheid van de islam in Vlaanderen. Vooral de groepen tussen 45 en 64 jaar (65 procent) en 65-plussers (67 procent) scoren hoog, al dalen hun cijfers wel licht ten opzichte van 2023 en 2024. Jongeren tussen 12 en 17 jaar liggen met 61 procent iets lager, al zien de onderzoekers daar dan weer een stijgende tendens.
Meer dan de helft (56 procent) gaat daarbovenop akkoord met de stelling: "Ik heb schrik dat Vlamingen langzaam vervangen worden door migranten/mensen uit het buitenland." Ook daar scoren 45- tot 64-jarigen (58 procent) en 65-plussers (59 procent) het hoogst. Bij jongeren tussen 12 en 17 jaar ligt dat cijfer met 58 procent eveneens hoog.
Geen moskee in de buurt
Slechts een kwart van de Vlamingen (23 procent) zegt expliciet open te staan voor een moskee in de eigen buurt. 52 procent wil daar niet van weten.
Vooral oudere generaties reageren afwijzend op het idee. Bij de 45- tot 64-jarigen vindt 58 procent een moskee in de buurt "niet oké", bij 65-plussers loopt dat op tot 60 procent.
Dat past binnen hun bredere terughoudendheid tegenover de islam, maar ook bij wie aangeeft géén probleem te hebben met moslims of de islam, blijkt er vaak weerstand wanneer het gaat over een moskee in de directe leefomgeving.
Bij wie zegt niet bezorgd te zijn over de islam, is nog altijd 17 procent niet voor een moskee in de buurt te vinden. Ook wie aangeeft zich geen zorgen te maken over "vervanging door migranten", ziet 22 procent liever niet al te dichtbij een moskee verschijnen.
Grootste verdeeldheid over taalgebruik
De meest polariserende vragen uit het onderzoek gaan over taalgebruik. Heel wat Vlamingen botsen op weerstand wanneer het gaat over het aanpassen van woorden of benamingen.
Om dat te bevragen, werd in het onderzoek een concrete case gebruikt, waarin gevraagd werd naar het gebruik van het n-woord in een bepaalde context: "Op een feest merk je dat je tante zwarte mensen beschrijft als negers".
32 procent van de Vlamingen heeft daar geen probleem mee, 43 procent vindt dit niet kunnen.
Bij tieners tussen 12 en 17 jaar zegt 34 procent dat het gebruik van het n-woord acceptabel is. Daarmee sluiten ze dichter aan bij oudere generaties: bij 45- tot 64-jarigen vindt 38 procent het gebruik aanvaardbaar, bij 65-plussers 37 procent.
Bij de 18- tot 24-jarigen is dat slechts 19 procent: daarmee vormen zij de grootste groep die zich expliciet tegen het woord keert. 47 procent van de vrouwen vindt niet dat het n-woord kan worden gebruikt, tegenover 39 procent van de mannen.
"Kerstmarkt moet kerstmarkt blijven"
Ook de discussie over inclusieve benamingen roept weerstand op. De meeste Vlamingen (57 procent) vinden dat een kerstmarkt gewoon een kerstmarkt moet blijven.
Hier reageren eveneens vooral oudere generaties negatief op pogingen om de term te vervangen door een neutrale naam zoals 'wintermarkt': bij de 45- tot 64-jarigen vindt 64 procent zo’n naamsverandering niet oké, bij 65-plussers loopt dat op tot 67 procent.
Bij jongere generaties ligt die weerstand lager. Bij de 18- tot 24-jarigen vindt 41 procent het niet oké om 'kerstmarkt' te vervangen, bij de groep tussen 25 en 44 jaar gaat het om 45 procent.
"Vlaming worstelt met veranderingen"
Volgens moraalfilosoof Patrick Loobuyck (Universiteit Antwerpen/UGent) tonen de "vrij hoge" cijfers aan dat de gemiddelde Vlaming worstelt met snelle maatschappelijke veranderingen. "Ze zijn bezorgd over thema’s die belangrijk zijn voor onze samenleving: wie we zijn, wat de toekomst is van Vlaanderen en wat de plek is van de bevolking die er nu is."
Daarbij spelen zowel demografische veranderingen als politieke discoursen een rol.
"De bevolking is de voorbije decennia feitelijk sterk veranderd. Die diversiteit beperkt zich niet langer tot steden, maar is bijna overal voelbaar. Mensen zien en voelen dat, en merken ook gevolgen in onderwijs en samenleving."
Moraalfilosoof Patrick Loobuyck doet onderzoek naar wat snelle veranderingen in de samenleving doen met mensen
Tegelijk waarschuwt hij voor een ongenuanceerd verhaal vanuit identitair-rechtse hoek. "Daar wordt soms gedaan alsof er een plan achter zit, alsof elites bewust massamigratie toelaten om ons kapot te maken. Dat vergroot de onzekerheid die er al is nog verder uit."
Als een toerist hier binnen 20 jaar rondloopt, zal nog altijd duidelijk zijn: dit is Vlaanderen
Patrick Loobuyck, moraalfilosoof (Universiteit Antwerpen/UGent)
De moraalfilosoof noemt het wel "vrij natuurlijk" dat mensen defensief reageren op grote veranderingen. "Een multiculturele samenleving is niet onze natuurlijke habitat. De mens is gemaakt om op de steppe in kleine groepjes te leven. We zijn van nature geen inclusieve denkers, maar wij-zij-denkers, en hebben een schildpadreflex: we trekken ons terug wanneer we geconfronteerd worden met verandering."
Die gevoelens moeten ernstig genomen worden, zegt hij, zonder ze meteen weg te zetten als racisme. "De uitdaging is om angst of onzekerheid niet meteen te veroordelen, maar mensen te ondersteunen in het omgaan met diversiteit."
Contact tussen verschillende groepen blijft volgens Loobuyck cruciaal om dat wantrouwen te verminderen. "Hoe meer segregatie, hoe meer wantrouwen er is. Hoe meer je mensen op voet van gelijkheid samen dingen laat doen, hoe meer kans er is dat vooroordelen wegvallen. 'Onbekend is onbemind' klopt."
Tegelijk benadrukt hij dat culturen nu eenmaal voortdurend veranderen. "De Vlaamse cultuur van vandaag is al helemaal anders dan 50 of 60 jaar geleden. Dat betekent echter niet dat de Vlaamse cultuur verdwijnt. Als een toerist hier binnen 20 jaar rondloopt, zal nog altijd duidelijk zijn: dit is Vlaanderen."
De beladen term 'omvolking' In een vorige versie van dit artikel werd het woord 'omvolking' gebruikt. Omdat het woord bijzonder omstreden is en heel wat kan losmaken, hebben we het weggehaald. Het woord komt voort uit de omvolkingstheorie. Die theorie is populair in extreemrechtse en radicaal-rechtse kringen.
De theorie stelt dat de oorspronkelijke westerse bevolking geleidelijk wordt vervangen door een bevolking met een niet-westerse cultuur. Daarbij wordt meestal verwezen naar moslims.
De term is gebaseerd op het Duitse woord 'Umvolkung'. Met die term verwezen de nazi's naar de politiek om voormalige Duitse gebieden na de herovering opnieuw te 'germaniseren''.
