Extreme machtsposities kunnen leiden tot een sterke neiging om alles als een bedreiging te zien. Dat zegt filosoof en psychiater Damiaan Denys (Universiteit van Amsterdam) in een gesprek over paranoia bij autoritaire leiders, naar aanleiding van de geruchten rond de Russische president Vladimir Poetin.
Is Poetin paranoïde geworden? "Extreme machtsposities kunnen leiden tot hyperwaakzaamheid"
Volgens verschillende bronnen zou Poetin zich steeds vaker terugtrekken in zwaar beveiligde bunkers en zou hij zijn directe omgeving nauwer dan ooit controleren.
Filosoof en psychiater Damiaan Denys (Universiteit van Amsterdam) vertelt in 'De wereld van Sofie' dat paranoia verschillende vormen kan aannemen. "Je hebt een alledaagse vorm van achterdocht, een psychiatrische stoornis en een persoonlijkheidsstijl waarbij iemand structureel wantrouwend is", legt hij uit.
Bij autoritaire leiders gaat het volgens hem vaak om een combinatie van die laatste 2. "Wie aan de top komt, leeft vaak in een omgeving waar nauwelijks nog tegenspraak mogelijk is. Daardoor verdwijnt elke vorm van correctie", zegt Denys. "Alles wordt dan geïnterpreteerd in functie van mogelijke dreiging."
"We geven liever een verkeerde betekenis aan dingen, dan dat er helemaal geen betekenis is"
Isolatie versterkt het wantrouwen
Volgens Denys speelt isolatie de grootste rol in het versterken van paranoia. "Als iedereen rond de leider ja zegt, verdwijnt elke reality check", stelt hij. "Dan blijven alleen zijn eigen gedachten over, en die worden steeds belangrijker en allesbepalend."
Soms zijn er ook echte bedreigingen , maar in paranoïde patronen worden die geprojecteerd op alles en iedereen.
Damiaan Denys, filosoof en psychiater
Die dynamiek kan volgens hem een vicieuze cirkel creëren: hoe meer angst en wantrouwen, hoe strenger de controle; en hoe strenger de controle, hoe minder tegenspraak.
De filosoof maakt wel een nuance: niet alle achterdocht is irrationeel. "Soms zijn er ook echte bedreigingen, maar in paranoïde patronen worden die geprojecteerd op alles en iedereen. Daardoor kan een situatie ontstaan waarin elke opmerking, elk bericht of elke ontmoeting wordt gezien als onderdeel van een groter complot."
Een mechanisme dat iedereen herkent
Denys plaatst het fenomeen niet enkel bij dictators. "Iedereen kan in zekere mate achterdochtig worden bij stress", zegt hij. Hij vergelijkt het met de liefde: "Verliefdheid en paranoia hebben een heel gelijkaardige soort van beleving. Wat er in de verliefdheid gebeurt, is dat je geobsedeerd bent met de persoon waarop je verliefd bent."
Het is als mens heel moeilijk om in een wereld te leven die betekenisloos is, dus we zoeken overal iets achter
Damiaan Denys, filosoof en psychiater
Bij complottheorieën speelt volgens hem een gelijkaardige logica. "Mensen hebben behoefte aan betekenis. We proberen alles wat er rondom ons gebeurt te begrijpen. We hebben nog liever dat we daar een verkeerde betekenis aan geven, dan dat er helemaal geen betekenis is."
Volgens Denys ligt de belangrijkste preventie bij tegenspraak. "Mensen zouden zich moeten omringen met anderen die hen durven tegen te spreken, dan lopen ze minder risico om in zo'n gesloten denkwereld terecht te komen."
