Finaleweek van Koningin Elisabethwedstrijd van start, al 75 jaar goed voor muzikale ontroering

Een 75-jarig jubileum, jawel, maar de geschiedenis van de wedstrijd begint al wat vroeger. Onder impuls van de muziekminnende koningin Elisabeth komt er al voor de Tweede Wereldoorlog een internationaal muziekconcours, vernoemd naar haar vriend en vioolleraar Eugène Ysaÿe. In 1937 en 1938 levert dat succes op voor violist David Oistrach en pianist Emil Gilels, allebei uit de Sovjet-Unie.

Vanaf 1951 heet het concours de Koningin Elisabethwedstrijd. Tijdens de Koude Oorlog domineren muzikanten uit de Sovjet-Unie. Met grote namen als pianist Vladimir Ashkenazy of Philipp Hirshhorn op viool. Veel artiesten maken van de gelegenheid gebruik om in het westen te blijven. Gevolg: van 1980 tot aan de val van het communisme komen er geen kandidaten meer uit de Sovjet-Unie.  

In 1983 is er een merkwaardige winnaar: de Franse pianist Pierre-Alain Volondat "wist op voorhand" dat hij zou winnen. Zijn stijve houding na de proclamatie is in het collectieve geheugen gebeiteld.

Vanaf de jaren 80 zijn Aziatische muzikanten in opmars. Met de Japanse violiste Yuzuko Horigome als pionier, zij kaapt de 1e prijs weg in 1980.

In 1988 komt er, naast viool en piano, ook een zangwedstrijd. Een initiatief van De Munt-directeur Gerard Mortier en de onlangs overleden sterzanger José Van Dam. Enkele Belgische zangers gooien hoge ogen: tenor Thomas Blondelle wordt 2e in 2011. Sopraan Jodie Devos krijgt ook de 2e prijs in 2014. Zij overlijdt in 2024 aan borstkanker, amper 35 jaar oud.

Sinds 2017 is er ook een Koningin Elisabethwedstrijd voor cello. Dit jaar is het daarvan de derde editie. De wedstrijd staat internationaal hoog aangeschreven, mede omdat de Rostropovitsj-wedstrijd in Parijs niet meer bestaat en de Tsjaikovski-wedstrijd in Moskou door veel muzikanten wordt geboycot.  

In 75 jaar tijd heeft de Koningin Elisabethwedstrijd veel muzikanten van wereldniveau gelanceerd, zoals pianisten Vladimir Ashkenazy, Boris Giltburg, Severin von Eckardstein, violist Vadim Repin of zangeres Marie-Nicole Lemieux. Zij verwoordde het zelf zo: "Toen ik in Brussel kwam, kende niemand mij. De wedstrijd heeft álle deuren voor mij geopend."

Een overzicht van alle laureaten doorheen de geschiedenis vind je hier .

Tot nu toe heeft geen enkele Belg de Koningin Elisabethwedstrijd gewonnen. Geen 1e prijzen dus, maar wel prachtige resultaten voor heel wat landgenoten:  

Er zijn ook andere bekende namen bij de Belgische laureaten, zoals onder meer pianisten Liebrecht Vanbeckevoort, Robert Groslot, Claude Coppens, Sylvia Traey of Jan Michiels, violist Rudolf Werthen of zanger Werner Van Mechelen. 

Tot 2012 bekroonde de Koningin Elisabethwedstrijd ook componisten. In 1961 won de Belg Albert Delvaux met 'Sinfonia Burlesca'.  Later volgden nog andere Belgen, onder hen Piet Swerts,  Dirk De Nef, Boudewijn Cox, Peter Swinnen, Jeroen D'hoe of Hans Sluijs.

De Russische Maria Zaitseva maakte in de halve finale enorme indruk met een sonate van Alfred Schnittke. "Ondraaglijk intens", vond Nicole Van Opstal van Klara en VRT Canvas. In de finale brengt ze 'Tout un monde lointain' van Henri Dutilleux, in 1970 geschreven voor de beroemde Russische cellist Mstislav Rostropovitsj). En daarnaast het verplichte werk van de Chinese Fang Man, 'Four odes to the tidings of flowers', dat vanavond in wereldpremière gaat. 

Maria Zaitseva is 24. In de halve finale speelde ze samen met haar moeder, die pianiste is. Dat doet ze altijd, zeker in wedstrijden. "We kennen elkaar 24 jaar, dat soort band zie je niet vaak", glimlacht Zaitseva. Een week in afzondering doorbrengen was dan ook niet eenvoudig. "Het is een uitdaging om alleen te zijn met je gedachten." 

De jonge Russische duikt muzikaal graag in de diepte: "Ik voel me soms een archeoloog die laag na laag in het verleden graaft." Zaitseva studeert in Moskou en deed het eerder al goed in wedstrijden: een 1e prijs én publiekprijs in de Duitse ARD-wedstrijd, en een 2e prijs in de Tsjaikovski-competitie in Moskou.  

De tweede finalist maandagavond is de 23-jarige Duitser Lionel Martin. In de finale brengt hij het meeslepende celloconcerto van Antonín Dvořák, naast het verplichte werk van Fang Man. In de vorige ronde betoverde hij het publiek met een 'Capriccio' van Krzysztof Penderecki, met de cello als echt percussie-instrument. 

Niet toevallig: Lionel Martin vindt humor erg belangrijk in het leven én in de muziek. Emoties voelen en die naar buiten brengen: daarover gaat muziek maken. 

Martin kreeg de smaak te pakken dankzij de leraar cello van zijn oudere zus. Hij studeerde eerst in Zürich, Zwitserland, en nu aan de befaamde Kronberg Academy in Duitsland. Hij heeft al flink wat concert- en wedstrijdervaring.