Academici en kunstenaars in een ratrace om prijzen: "Ze hebben almaar minder waarde"

"Het geval van Montaclair is een extreme vorm van fraude", zegt Gielen in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Maar het is helaas geen uitzondering. Zeker in de kunst- en academische wereld kunnen prijzen een belangrijke impact hebben op iemands carrière."

Volgens Gielen wist Montaclair dat maar al te goed. "Een prijs op je cv of portfolio kan helpen om makkelijker subsidies en onderzoeksbeurzen binnen te halen. Prijzen maken deel uit van een bredere economie van erkenning en prestige."

Het incident wijst vooral op een structureel probleem. "Mensen zitten in een soort ratrace voor erkenning en zijn daardoor steeds meer in competitie met elkaar. Daarbij spelen prijzen een grotere rol en ontstaat er ook inflatie."

Hij vergelijkt het met geld. "Als er te veel geld in omloop is, daalt de waarde ervan. Dat gebeurt ook met prijzen: er zijn er steeds meer, waardoor hun betekenis afneemt."

Als voorbeeld verwijst hij naar de filmwereld. "Iedereen kent de Oscars, maar daarnaast bestaan er vandaag talloze nicheprijzen. Voor jonge filmmakers kunnen die belangrijk zijn, maar vaak zijn ze enkel bekend binnen een kleine kring van kenners."

"Ook kun je je tegenwoordig soms zelf kandidaat stellen of 'solliciteren' voor prijzen, zoals bij de Socratesbeker, een filosofieprijs. Als je een filosofisch boek schrijft, kun je dat dus zelf indienen. Het is niet altijd zo dat een jury van bovenaf beslist wie wordt bekroond. Vaak speelt ook eigen inzending een rol binnen het veld."

Volgens Gielen speelt ook het zogenaamde Mattheuseffect een rol: wie al erkenning kreeg, maakt meer kans op extra erkenning. "Eens je een prijs gewonnen hebt, stijgt je geloofwaardigheid en word je sneller opnieuw genomineerd. Dat werkt zichzelf in de hand."

Ook organisaties profiteren mee van die logica. "Wanneer een onbekende organisatie een bekende laureaat bekroont, straalt een deel van het prestige af op de uitreiker zelf."

Die dynamiek werd eerder beschreven door de Franse socioloog Pierre Bourdieu, zegt Gielen. Bourdieu sprak over "symbolisch kapitaal": prestige en erkenning die maatschappelijk waarde krijgen.

"Een organisatie die een kunstenaar bekroont, koopt als het ware ook een stukje prestige van die kunstenaar", legt hij uit. "Dat prestige kan belangrijk zijn voor iemands positie en carrière, ook zonder dat er veel geld mee gemoeid is."

Volgens Gielen zijn prijzen vandaag ook verbonden met de bredere aandachtseconomie. "Op sociale media en in de klassieke media vecht iedereen voortdurend om zichtbaarheid. Een prijs levert aandacht op en versterkt het idee dat iemand belangrijk of succesvol is."

Toch betekent dat niet dat alle prijzen hun waarde verliezen. "Sommige onderscheidingen, zoals de Oscars en Nobelprijzen, behouden wereldwijd hun prestige. Zulke prijzen hebben ook een duidelijke maatschappelijke en politieke signaalfunctie."

"Neem nu de Nobelprijs van de Vrede. Door een persoon als winnaar uit te roepen van deze prijs, wordt er kleur bekend. Het geeft weer wat er in de wereld aan de hand is en hoe een organisatie als Nobel zich daartoe verhoudt."

Gielen pleit daarom niet voor het afschaffen van prijzen. "Maar er zijn er vandaag wel erg veel. De uitdaging is om relevante prijzen te onderscheiden van irrelevante", besluit hij.