Wie Koningin Elisabethwedstrijd wint, mag 4 jaar lang op cello van Pablo Casals spelen: dit moet je weten over de man

Ze zijn van hetzelfde jaar 1876: de Belgische koningin Elisabeth en de Catalaan Pablo Casals, allebei 150 jaar geleden geboren. Pablo  - of Pau in het Catalaans - wordt niet enkel de beroemdste cellist van zijn tijd, hij componeert en dirigeert en heeft een groot maatschappelijk engagement.

Pablo Casals  is de man die de suites van Johann Sebastian Bach ‘herontdekt’. Nu worden die vaak uitgevoerd en horen ze bij de meest geliefde werken van Bach. Dat is helemaal te danken aan Casals. Op zijn 13e vindt hij de partituren in een muziekwinkel, pas 12 jaar later en na heel veel studie heeft hij de moed om ze voor het eerst in het openbaar te spelen.

“Tevoren werden de suites beschouwd als mechanisch, academisch en koud. Maar ik belandde in een nieuwe wereld. De emoties die ik beleefde toen ik op die suites werkte, waren van de puurste en meest intense van mijn hele muzikale leven”, bekent Casals.

Al heel jong heeft Casals groot succes in het buitenland, in Parijs, Londen, Rusland, de Verenigde Staten, Latijns-Amerika. Als solist met orkest, in kamermuziek en ook als dirigent. In 1920 sticht hij een eigen orkest. 

Koningin Elisabeth en Pablo Casals leren elkaar kennen via een gemeenschappelijke vriend, de Belgische violist en componist Eugène Ysaÿe. Tot op hoge leeftijd vertoeven ze graag in elkaars gezelschap, verbonden door muziek en pacifisme.  

Pablo Casals is een fervente verdediger van vrede en democratie. In woord, maar ook in daad. In 1917 weigert hij te spelen in Sovjet-Rusland; in 1933, na de machtsovername door Adolf Hitler in Duitsland, boycot hij ook dat land. Hij verlaat zijn vaderland Spanje tijdens de dictatuur van generaal Franco. Zijn stek wordt Prades in de Franse Pyreneeën. 

Om geld in te zamelen voor vluchtelingen en oorlogsslachtoffers speelt Casals concerten. Na de Tweede Wereldoorlog weigert hij optredens in veel landen, om politieke redenen.  “Mijn cello is mijn enige wapen, ik zal niet spelen in landen die Franco erkennen”, zegt Casals. Er volgt een lange muzikale stilte.  

“Casals zei altijd dat hij eerst een mens was en pas daarna een muzikant. Hij vond dat we moeten protesteren als iets immoreel is en hij voegde eraan toe: hoe beroemder je bent, hoe groter je verantwoordelijkheid”, zegt Bernard Meillat, muzikaal adviseur van de Stichting Pau Casals.

In 1963 krijgt de Catalaanse grootmeester Casals de Presidential Medal of Freedom, de hoogste onderscheiding in de Verenigde Staten. 3 keer is Pablo Casals eregast bij de Verenigde Naties in New York. In 1971 ontvangt hij de VN-medaille van de vrede. 

Telkens speelt hij een eigen bewerking van een Catalaans volksliedje, 'El Cant dels Ocells', het lied van de vogels.  "De vogels in de lucht zingen: vrede, vrede, vrede! Dit is muziek die Bach en Beethoven en alle groten bewonderd zouden hebben. Het is de ziel van mijn land, Catalonië." Het lied is sindsdien door heel veel andere cellisten gebracht, onder wie Yo-Yo Ma, Mischa Maisky of Sheku Kanneh-Mason.

Pablo Casals schrijft ook een 'Hymn to the United Nations' en een vredesoratorium ‘El pessebre’ of ‘De kribbe’, waarmee hij 10 jaar op tournee gaat. En veel andere composities, zowel voor kamermuziek als voor grote orkesten.   

Op zijn 96e overlijdt Casals in Puerto Rico; hij wordt begraven in zijn Catalaanse geboortedorp El Vendrell. Zijn erfenis is groot. Hij schonk de cellosuites van Bach weer aan de wereld, hij veranderde ook de cellotechniek, zowel de vingerzettingen als de manier waarop de boog wordt gebruikt. Ook zijn vredesboodschap heeft niets aan relevantie ingeboet. "We vergeten al te vaak dat we allemaal mensen zijn. Alle oorlogen moeten stoppen."