Eén jaar paus Leo XIV: wat heeft hij al betekend?

De naam Robert Prevost circuleerde een jaar geleden niet op de favorietenlijstjes. Hij stond pakweg in de top-20, niet hoger. Achteraf gezien wat onderschat: Prevost was door Franciscus tot kardinaal-bisschop bevorderd, de toplaag. In no time was hij kardinaal geworden, hoofd ook van het belangrijke Dicasterie voor de Bisschoppen (de afdeling binnen het Vaticaan die bisschoppen aanwijst). Noem het een blitzcarrière. Hij was overduidelijk één van de persoonlijke favorieten van Franciscus als het over zijn opvolging ging.

In de Sixtijnse Kapel kozen de deelnemers aan het conclaaf, gesteund door de Heilige Geest, voor een man uit Chicago, niet eens 70, behoorlijk jong en met heel wat missie-ervaring in Peru. Uit de wereldwijd verspreide orde van de augustijnen, die hij ook lange tijd heeft geleid. Een man met een visie en een missie. Wellicht ook een man met een plan. Wat heeft hij daarvan al uitgevoerd?

Leo is bovenal rustig, bedachtzaam en diplomatisch. Vaak met een lichte glimlach rond de mond, open en toegankelijk, maar duidelijk beredeneerd en zelfbewust. De man heeft heel wat managementervaring, stond bekend als een kundig bestuurder bij de augustijnen en binnen de Curie, het bestuur in het Vaticaan. Bovenal is hij niet te beroerd om te communiceren en is hij een vlotte spreker, in meerdere talen.

Hij is minder impulsief, minder flamboyant en minder geprofileerd dan zijn voorganger, Franciscus. Dat lokt minder conflicten en tegenwerking uit, aan de andere kant is hij tot nu toe ook wel een grijzere figuur dan zijn voorganger.

Leo is ook de paus van de klassieke liturgie, de manier waarop de mis, de rituelen en de gebruiken worden toegepast. Zie je ook aan zijn kledij. Hij was de paus die bij zijn eerste verschijning de klassieke, rode mozetta (schouderstuk) en een goud geborduurde stola (soort sjaal) aan had, wat toen al wees op een voorkeur voor een meer formele, traditionele stijl. Franciscus daarentegen was de paus van de eenvoud, ook in zijn kledij: zo goed als altijd zijn witte soutane, zonder meer.

Toch houdt de Amerikaanse paus wel van wat blingbling. Hij liet de pauselijke appartementen renoveren en trok er enkele weken geleden in. Franciscus had altijd geweigerd om aan het Sint-Pietersplein te wonen, hij verkoos de luwte van de Vaticaanse tuinen. Leo heeft ook de vakantieresidentie in Castel Gandolfo herontdekt, ook dat was iets waar zijn voorganger altijd voor paste.

Opvallend: Leo is fluks en fit, na jarenlang intensief te hebben gesport. Hoe hij de trap naar het vliegtuig opstapt, hoe hij het kruis draagt tijdens de kruistocht aan het Colosseum, hoe hij alert en scherp reageert, hoe hij sport (een geweldige anekdote was er bij zijn aantreden toen zijn fitnesscoach hem plots helemaal verrast herkende op televisie als "die vriendelijke man die hier wel eens komt"). Leo is 70 intussen, da’s al bij al jong en hij lijkt klaar voor een langdurig pontificaat. 

Zeker, Leo heeft zich altijd geuit als een ideologische en religieuze volger van Franciscus. Leo was een ‘poulain’ van hem (hij was één van de weinige kardinalen in het zog van Franciscus toen hij ons land bezocht 2 jaar geleden), en Leo deelt de ideeën over sociale leer, vluchtelingen, armoede, klimaat, migratie, synodaliteit (samenwerking binnen de kerk en geen top-down beleid), missiewerk, oeucumene (goede verstandhouding met andere religies) en zeker ook een intense vredelievendheid (al zou het natuurlijk vreemd zijn mocht een paus dat niet hebben).

Zeker die vrede is een focuspunt van Leo. "Pace", vrede dus, het was één van zijn eerste woorden tijdens zijn eerste speech als paus en in zowat elke preek of toespraak komt het woord ook voor, ook tijdens zowat elk zondagsgebed of tijdens zijn 'Urbi et Orbi' op Kerstmis en Pasen. En Donald Trump weet er ook alles van.

Op andere accenten is het eigenlijk nog wat wachten, Leo zit eigenlijk nog in een proefperiode: 1 jaar van een pausschap zegt niet genoeg. Hij looft zijn voorganger, zonder met hem te dwepen. Wat zijn eigen plan is, da's nog deels onduidelijk. 

Het is daarom wachten op zijn eerste encycliek, een pauselijke brief, die hij wellicht op 15 mei zal ondertekenen, exact 135 jaar na de beroemde encycliek 'Rerum Novarum', die paus Leo XIII (de vorige Leo) in de geschiedenisboeken plaatste als de paus van de sociale leer en de katholieke arbeiders.  Verwacht wordt dat die sociaal getinte brief over de aanpak van nieuwe technologieën en artificiële intelligentie zal gaan, naast wellicht ook vrede en internationaal recht, thema’s die hoogst actueel zijn.

Afwachten ook of Leo net als zijn voorganger focust op de 'Wereldkerk'. Franciscus benoemde kardinalen vanuit de meeste exotische plekken en wou de hele wereld betrekken, Leo zal dat wellicht wat gematigder en traditioneler houden. Het is vooral uitijken naar welke Noord-Amerikanen en Zuid-Amerikanen hij de rode kardinaalshoed zal gunnen - Leo’s thuisgebieden (de VS en Peru) strekken zich daarover uit.

Niet al te veel zichtbare, tot de verbeelding sprekende, maar toch. Hij heeft bepaalde afdelingen binnen de Curie aangepakt, heeft op de cruciale posities zijn vertrouwelingen gezet, heeft vastgeroeste topfiguren verwijderd en werkt langzaam zijn plannen uit. Slowly, yes indeed. Leo doet niets zonder nadenken, is niet gehaast, hij neemt zijn tijd.

Zijn eerste 100 dagen waren wat onzichtbaar, daarna kwam er wat schot in de zaak, door zijn eerste benoemingen én door zijn eerste pauselijke reizen: naar Turkije en Libanon, een tripje met de helikopter naar Monaco en vooral een lange reis langs 4 Afrikaanse landen, met veel enthousiaste gelovigen. Daar sprak hij - jawel - over vrede en ging hij subtiel in tegen dictaturen en gebrekkige vrijheden voor burgers. Binnenkort staan Spanje en Frankrijk op de reiskalender.

Nu is het dus uitkijken naar zijn eerste encycliek, zijn eerste kardinaalsbenoemingen, zijn eerste synode. Feit is dat er ethisch-theologisch niet veel zal veranderen. Leo spreekt met respect over de LGBTQ-gemeenschap, maar hij houdt het liever rustig op dat vlak, dus 'same sex blessings', neen, dat zit er niet direct aan te komen.

Ook over abortus en euthanasie zal het standpunt van het Vaticaan niet veranderen: het is en blijft "neen". En meer vrouwen op belangrijke posities binnen de Kerk? Beperkt, maar zeker niet als priester. Leken en diakens? Ook daar is de grote stroomstoot nog niet voor direct.

Kortom, je kan Leo bijna de man van 'de rustige vastheid' noemen. Het is traag garen in het Vaticaan, niet snel koken.

Zeker wel, iedereen staat in de rij om de man te ontmoeten. Van staatshoofden met een katholieke achtergrond tot anderen, leiders van andere religies incluis. Als er één iets is wat Leo met zijn flegma en zijn kalmte heeft bewerkstelligd, is het wel zeker een groot moreel gezag.

En onverhoeds is Leo belangrijker en invloedrijker gebleken dan velen dachten: Donald Trump, president van de VS, gaf kritiek op hem als paus ("I'm not a fan of pope Leo") omdat hij té liberaal is. Want ja, de paus had al meermaals kritiek gegeven op de vele militaire conflicten overal ter wereld, ja ook die die door Trump waren aangestoken.

Leo weerlegde de aanval van Trump rustig en gevat. "Ik wil het Evangelie volgen en de vrede prediken; ik wil geen oorlog of wapens en ik vind niet dat ik daarover een discussie moet voeren met de president." Kous af, zand op het vuur. Buitenlandminister Rubio mocht het gaan uitleggen in Rome en moest de plooien gladstrijken.

Elke paus was altijd al een werelds gezag, Leo vertegenwoordigt zowat 1,4 miljard gelovigen, dus ook hij is een logische leider, maar het is een verpletterende verantwoordelijkheid, waar hij rustig lijkt mee om te gaan.

Rustig, zou je denken. Omdat hij het nu eenmaal met een zekere cool aanpakt. Er wacht mogelijk een lang pontificaat, dus kan hij rustig zijn lijnen uitzetten.

Maar er is wel degelijk werk aan de winkel. De financiën binnen het Vaticaan staan nog niet helemaal op orde, om niet te zeggen dat er eigenlijk geen geld over is binnen de Kerk. Het lijkt anders, maar de Kerk als bedrijf moet erop toezien dat er geen grote verliezen worden opgestapeld.

Leo kampt ook met de vele dossiers van seksueel misbruik, die zich blijven opstapelen. Hij reageert er zo scherp mogelijk op, betrokken priesters en bisschoppen worden naar de uitgang geduwd, maar van een echte opvang en coaching van slachtoffers is eigenlijk niet altijd sprake. Vraag het maar aan de Belgische slachtoffers annex 'overlevers', die zelfs het ontslag eisten van aartsbisschop Terlinden. Door de - volgens hen - manke aanpak hier. Een delegatie van hen kon even met Leo spreken, maar het is niet duidelijk of dat veel heeft opgeleverd. Leo kan maar beter beseffen dat de duizenden dossiers een valkuil kunnen zijn.

Secularisering, ontkerkelijking dus. In Europa al decennia aan de gang, met daardoor een immens personeelsprobleem als gevolg. Want wie wil er nu nog priester worden? Roepingen zijn uitzonderingen.

Het wijst op een spreidstand voor Leo: het 'sukkelende' Europa moet hij toch proberen nieuwe zuurstof te geven, en dat kan enkel door vooruitstrevender, moderner en meer met de tijd mee te zijn, als het gaat over euthanasie, abortus, vrouwen, seksualiteit en relaties. Maar dan komt hij in conflict met de meer conservatieve religieuze praktijk in de wingewesten, waar het geloof wél nog aan kracht wint (Zuid-Amerika, Afrika en Azië).

Slotsom: Leo heeft hopen werk om zijn Kerk binnen Europa nog wat stevigheid te bieden, terwijl het buiten Europa zoeken is om alles en iedereen te verenigen. En geopolitiek zit het niet mee, vrede is vaak veraf. Het is navigeren op wilde zee. En het was enkel Jezus Christus die over het water kon wandelen.