Ex-premiers De Croo en Wilmès worden minister van staat na jaren zonder benoemingen

Wellicht nog dit jaar zullen ex-premiers Alexander De Croo (Toen Open VLD) en Sophie Wilmès (MR) worden benoemd tot minister van staat. Dat is bevestigd aan onze redactie door een regeringsbron.

De informatie kwam er nadat onze redactie had vastgesteld dat er al 7 jaar geen minister van staat meer was benoemd. Was de titel met uitsterven bedreigd? Neen, zo blijkt nu. Al wil men duidelijk spaarzamer worden met dergelijke benoemingen. 

Vooral in de jaren 90 en het begin van de jaren 2000 waren zulke benoemingen nog schering en inslag. "De doorbraak is er gekomen onder premier Jean-Luc Dehaene, die een hele groep onderhandelaars na de regeringsformatie wilde belonen", zegt een minister van staat off the record aan onze redactie.

Het zou dan gaan om de benoemingen in januari 1995. Toen werden 11 ministers van staat benoemd. In totaal werden onder Dehaene 22 ministers van staat aangeduid. Onder premier Guy Verhofstadt werden er vervolgens 19 benoemd. Dat was uiteraard telkens in verschillende regeerperiodes.

"Ten tijde van mijn vader was de titel nog zeer zeldzaam, maar nadien is er een soort inflatie ontstaan", zegt minister van staat Mark Eyskens. "Er werden dan bijvoorbeeld ook federale ministers aangeduid die geen eerste minister waren geweest. De zittende regering wilde populair zijn en mensen een plezier doen."

Na de berg benoemingen begin jaren 2000 werd het minder. "Men vond dat het welletjes was en dat men strenger moest zijn", zegt minister van staat Mark Eyskens.

De laatste benoeming dateert van 2019, namelijk Charles Michel (MR). Dat gebeurde onder premier Sophie Wilmès (MR). "Charles Michel heeft dat zelf onderhandeld bij zijn vertrek", zegt een politieke bron uit die tijd. "Het was een onderhandeld drieluik, samen met de aanduiding van Sophie Wilmès als premier en de bevoegdheid van Europese Zaken voor Koen Geens", klinkt het.

Vóór Michel was het van 2011 geleden dat er nog een politicus benoemd werd, namelijk Yves Leterme. Daartussen werden enkel 2 kabinetscheffen van de koning benoemd, Jacques van Ypersele de Strihou in 2013 en Frans van Daele in 2017.

Minister van staat is vooral een eretitel. Heel veel gevolgen heeft het niet. Wie minister van staat wordt, kan een staatsbegrafenis krijgen, met militair eerbetoon, of een speciale A-nummerplaat.

En in uitzonderlijke omstandigheden kan in ons land ook de Kroonraad worden samengeroepen, waar alle ministers van staat deel van uitmaken. Dat gebeurde nog maar 5 keer, de laatste keer in 1960 rond de onafhankelijkheid van Belgisch-Congo.

Tijdens de regeringsonderhandelingen in 2007 kwam het bestaan van de ministers van staat ook nog eens van pas. Toen formateur Yves Leterme er niet in slaagde een regering te vormen, vroeg de koning raad aan de ministers van staat.

"We hebben de koning dat toen ingefluisterd, maar dat was meer om tijd te winnen", zegt een bron binnen de formatie van toen. "Ik weet dat nog goed, de ene kwam buiten en de volgende kwam al aan", zegt Jos Geysels, toen ook minister van staat.

Verder zijn er wel eens officiële plechtigheden waar de ministers van staat van belang zijn. Zo mogen veel ministers van staat op de eerste rij gaan zitten tijdens de toespraak van de koning op de nieuwjaarsreceptie in het paleis. "Ik heb al eens breed geglimlacht naar een politiek rivaal die achter mij moest zitten", zegt een minister van staat grappend.

Er zijn toch behoorlijk wat Belgische ministers van staat. Sinds 1831, meteen na het ontstaan van België dus, zijn er meer dan 180 benoemd. Het gaat meestal over ex-premiers of ex-ministers, partijvoorzitters, kamervoorzitters, maar ook bijvoorbeeld kabinetscheffen van de koning. 

Echte regels over de minister van staat zijn er niet. Het staat bijvoorbeeld nergens echt vermeld in de grondwet. "Het is een grondwettelijke gewoonte geworden", zegt Johan Vande Lanotte, professor Grondwettelijk Recht en zelf minister van staat.

"Oorspronkelijk was de minister van staat een minister zonder portefeuille die ook niet betaald werd, maar toch wel deel van de regering was", zegt Vande Lanotte. "Maar dat doofde snel uit.

In 1832 weigerde minister van staat De Theux om nog zitting te nemen in de ministerraad. En dat evolueerde dan naar een ereambt", aldus Vande Lanotte. "We zijn grondwettelijke fluisteraars", zegt minister van staat Jos Geysels.

In de praktijk zijn het vaak de partijvoorzitters die suggesties doen aan de premier om iemand minister van staat te maken. Dat wordt dan in een Koninklijk Besluit gegoten, dat de koning ondertekent.

Veel inspraak heeft de koning daar voor de rest niet in. Al zouden de voorstellen om een kabinetschef van het paleis minister van staat te maken wel telkens van de koning gekomen zijn.

Onder premier De Croo is geen enkele minister van staat benoemd. "Men overwoog wel de vorige premier Sophie Wilmès, maar die boot is afgehouden, omdat er andere prioriteiten waren toen, in volle covidcrisis."

En dus was het de vraag of er nog benoemingen zouden gebeuren door de huidige Vlaams-nationalistische premier De Wever. Want uit onze rondvraag leken weinig mensen er nog echt wakker van te liggen. En toch komen er dus binnenkort nieuwe benoemingen. Al zullen het louter de 2 ex-premiers worden die nog geen minister van staat waren.

Wordt dat premierschap ook de enge definitie van wie nog kans maakt op de eretitel? Dat is mogelijk. Een minister die nooit premier was, mag die droom in de toekomst dan wellicht opbergen.

Het is ook onduidelijk of er nog Kamervoorzitters benoemd zullen worden. De twee vorige voorzitters, Siegfried Bracke (N-VA) en Eliane Tillieux (PS) kregen de titel in elk geval nog niet.