Hoe 2 diplomaten in 1916 het Midden-Oosten voor altijd braken

Er was een kaart en er was een ruwe potloodlijn, getrokken door een Britse en een Franse diplomaat in de beslotenheid van een Londense vergaderzaal. Sir Mark Sykes en François Georges-Picot hadden nauwelijks de voeten in het zand gezet van de regio die ze verdeelden. Het was mei 1916. De Grote Oorlog woedde en het Ottomaanse Rijk liep op zijn laatste benen.

Die ene potloodlijn was min of meer een diagonaal van de Middellandse Zee naar de Iraakse woestijn, van Akko tot Kirkuk. Beide heren spraken af om het gebied te verdelen in 2 invloedssferen als ze de Eerste Wereldoorlog zouden winnen.

Ten noorden van de lijn zouden de Fransen het voor het zeggen krijgen, ten zuiden ervan de Britten.

Zo geschiedde. Zo ging dat toen. Landjepik waaruit veel ellende zou volgen, maar dat wist men toen nog niet. Een blauwdruk voor een rechtvaardige orde was Sykes-Picot niet. Het was een soort verdeling van de oorlogsbuit tussen Britten en Fransen.

De lijn sneed dwars door stamverbanden, door eeuwenoude handelswegen, door bergen waar Koerden al generaties lang leefden. Ze scheidde families van hun verwanten, boeren van hun akkers, herders van hun kuddes. Niemand vroeg pakweg aan de Arabieren, de Koerden, of de Armeniërs wat zij wilden. Dat was nooit de gewoonte van wereldrijken. Koloniale belangen primeerden op de lokale etnische en religieuze realiteit.

Sykes-Picot kwam in feite neer op het verdelen van de taart zonder acht te slaan op de complexe realiteit van de regio. Het kwam neer op het lukraak stichten van voorheen onbestaande natiestaten waarin de betrokken volkeren niet gewend waren om samen in één bestuurlijke eenheid te wonen. Er was nog geen Syrië of Libanon, Jordanië, Irak, Saoedi-Arabië, Koeweit, Israël of Palestina. Sykes-Picot legde de basis voor een eeuw vol conflicten en wantrouwen.

Meer dan een eeuw later is de lijn van Sykes en Picot nog altijd zichtbaar. Maar bijna niemand kent nog de betekenis ervan. 35 jaar geleden nam ik als afstuderende jongeman deel aan het toen legendarische bekwaamheidsexamen voor BRT-journalisten. Zo'n examen duurde toen 6 maanden, in een soort afvallingsrace met verschillende proeven. Er waren 1.800 kandidaten, van wie er uiteindelijk 40 slaagden. In die 1e examenronde (in Flanders Expo) was het één van de 30 testwoorden: Sykes-Picot.

Op elke kaart galmt Sykes-Picot nog na. Niettemin: Sykes-Picot werd nadien hier en daar bijgesteld, hertekend of heronderhandeld. Maar de logica van het (oorspronkelijk geheime) verdrag overleefde alles: het in feite arrogante idee dat buitenstaanders het recht hebben om het Midden-Oosten te ordenen volgens hún belangen. Ze overleefde het Britse Mandaat over Palestina, de Koude Oorlog, de oliecrisis, de invasie van Irak en de Arabische Lente. Die rauwe logica leeft nog steeds, met alle gevolgen vandien.

Neem Irak: het land dat de Britten in elkaar schroefden uit 3 Ottomaanse provincies - Mosoel, Bagdad, Basra - was van meet af aan een constructie zonder draagvlak. Een geforceerde eenheid, een explosief kruitvat. Soennieten, Sjiieten en Koerden werden in één staat geperst die geen van hen had gewild.

De Britten wilden het wél: het verzekerde hen van toegang tot de olie in het oude Mesopotamië. Elke sterke man die daarna Irak regeerde, inclusief Saddam Hussein, hield de kunstmatige constructie bijeen met geweld.

Koerden werden vervolgd, de Soennieten van Saddam hadden de overmacht, en na een mislukte opstand in 1991 was er een slachtpartij onder de Sjiieten.

Toen Amerika in 2003 dat geweld wegnam met een grote invasie, viel de staat uit elkaar langs precies die oude breuklijnen. IS – gegroeid uit verdreven Soennieten - greep in 2014 de macht in Mosoel en riep een kalifaat uit dat zich niets aantrok van de koloniaal ontworpen grenzen van Sykes-Picot. IS verklaarde dat ze het vervloekte Sykes-Picot wilde begraven. Dat was de geschiedenis die zich wreekte.

Of neem Syrië. Bashar al-Assad erfde in 2000 een land dat zijn vader Hafez decennialang met ijzeren hand had bestuurd, omdat de Alawietische minderheid anders niet aan de macht kon blijven in een door soennieten gedomineerde bevolking. Het zijn spanningen die teruggaan op de Franse mandaatperiode, toen Parijs bewust minderheden tegen meerderheden uitspeelde in wat nu Syrië is, om zichzelf onmisbaar te maken.

De burgeroorlog die in 2011 uitbrak, onthulde wat iedereen al wist maar niemand hardop durfde te zeggen: de Syrische staat is een kunstmatig kader, geen gemeenschap. De hele (mislukte) Arabische Lente van 2011 liet oude, onderdrukte grieven met geweld naar boven spuiten. De kunstmatige staten van Sykes-Picot bleken onder druk maar een dun laagje vernis.

Dan zijn er ook de Koerden. 30 tot 40 miljoen mensen, verspreid over Turkije, Irak, Syrië en Iran, zonder ook maar één eigen staat. Ook dat was een vraag op het BRT-journalistenexamen van 1991, in mijn finale jurygesprek. Maar dat terzijde. Sykes-Picot versnipperde de Koerden in 4 stukken. Het Verdrag van Sèvres beloofde hen in 1920 een thuisland. Maar het Verdrag van Lausanne, 3 jaar later, draaide die belofte terug.

De hoop op een eigen onafhankelijke Koerdische staat werd vernietigd. Sindsdien vechten de Koerden voor autonomie: in de bergen van Noord-Irak, in de straten van Diyarbakır in het zuidoosten van Turkije, in de loopgraven van Kobanê, in het noorden van Syrië, én in Iran. De Koerden betalen nog altijd de prijs van een beslissing die anderen namen.

Zo plaatste Sykes-Picot ook Palestina onder Brits beheer, wat later de weg vrijmaakte voor de stichting van de staat Israël in 1948. Na WO I beslisten de Britten over de toekomst van verschillende Arabische stammen die met hen hadden meegevochten in '14-'18.

U heeft misschien ooit de beroemde film 'Lawrence of Arabia' (1962) gezien met Peter O'Toole: een machtig epos over T.E. Lawrence die een complexe rol speelde rondom het Sykes-Picotverdrag.

Zijn werk op het terrein stond er in feite lijnrecht tegenover. Hij deed namens de Britse regering beloftes over een onafhankelijke Arabische staat. Beloftes die niet zouden worden nagekomen. Lawrence of Arabia voelde zich hierdoor een verrader tegenover zijn Arabische bondgenoten.

De Britten hadden hen de macht beloofd op het Arabische schiereiland. De familie Saoed kreeg uiteindelijk een gebied toegewezen dat nu Saoedi-Arabië heet, en de Hasjemieten kregen Transjordanië, het huidige Jordanië. Zo ging dat toen. 

De stichting van Libanon was ook heel bijzonder: de Fransen wilden Arabische christenen een eigen land geven in een gebied waar ze in de jaren 20 van de vorige eeuw in de meerderheid bleken te zijn. Voor de naam keken ze naar het Libanongebergte in de buurt: Libanon dus.

Maar tegen pakweg 1950 waren de christenen al in de minderheid. Het land telde intussen veel meer moslims, en ook veel Palestijnen vluchtten na de stichting van de staat Israël naar Libanon. En toen was er van Hezbollah van vandaag zelfs nog geen sprake.

Sykes-Picot is synoniem geworden voor de manier waarop het Westen de belangen van de bewoners in het Midden-Oosten heeft verkwanseld. De wereld van nu wordt nog steeds geconfronteerd met de nasleep: vluchtelingencrises, terreurdreiging, en geopolitieke spanningen die hun oorsprong vinden in de beslissing van een handvol mannen in een kantoor, meer dan een eeuw geleden.

De toestand in het Midden-Oosten is nog onzekerder geworden sinds 28 februari 2026. Toen ontketenden de VS en Israël een oorlog met Iran die de wereld van bij de aanvang ervan erg heeft ontwricht. Wat Sykes-Picot dus naliet, is méér dan een grens.

Het is de waangedachte dat het Midden-Oosten maakbaar is. Dat men van buitenaf kan bepalen welk volk bij welk land hoort, welke leider legitiem is, en welke grenzen heilig zijn. Die mentaliteit blijft vandaag springlevend en leefde ook in de vergaderzalen van het Witte Huis, voor de invasie van Irak bijna een kwarteeuw geleden. Die gedachte leeft in de wapenleveringen aan strijdende groepen waarvan men de agenda nauwelijks kent. Ze leeft in de stilzwijgende steun aan autoritaire regimes die stabiliteit beloven in ruil voor olie.

Kolonel Mark Sykes stierf in 1919, nog voor hij de volle oogst van zijn kaartenwerk kon zien. François Georges-Picot leefde tot 1951 en zag het begin van de bloedige naweeën. Het verdrag van toen zucht nog steeds door in de regio. Het is te zien in elke bom die valt op een Jemenitische markt, in terreuraanslagen zoals 9/11 of de aanslagen van IS die ook ons troffen in 2015 en 2016, in elke vluchteling die de Middellandse Zee oversteekt, in elke Koerdische strijder die nog vecht voor iets wat al meer dan een eeuw wordt uitgesteld.

De geschiedenis is geen excuus voor het heden. Maar ze is in het Midden-Oosten wél een verklaring. Wie deze regio vandaag wil begrijpen, moet echt wel terug naar die beruchte kaart. Naar die doodgewone potloodlijn. Naar 2 mannen die dachten dat ze de wereld daar aan het ordenen waren, terwijl ze haar in werkelijkheid aan het kapotmaken waren. De lijn van toen is een eeuwig litteken.