Dure belofte, verre droom: waarom Oekraïne nog geen EU-lid is

"Doe zo voort." Dat was kort samengevat de boodschap van een delegatie Europese parlementsleden aan Montenegro en Albanië na een bezoek aan beide landen. Ze gingen bekijken hoeveel stappen vooruit de landen in hun toetredingsproces hadden gezet. Montenegro kan – als het het tempo aanhoudt - alle hoofdstukken dit jaar afsluiten, meldde het verslag. De parlementsleden spraken hun volle steun uit, maar benadrukten dat er geen kortere weg bestaat.

Albanië en Montenegro staan dichtbij toetreding tot de Europese Unie, straks stemt de Commissie Buitenlandse Zaken van het Europees parlement over die voortgang. Maar ook Oekraïense parlementsleden komen praten over het pad van hun land.

Dat het niet sneller kan, is ook de boodschap die Oekraïense parlementsleden straks zullen krijgen: pas als je het hele lange proces succesvol doorloopt, volgt lidmaatschap.

De ballon dat Oekraïne snel lid zou worden van de Europese Unie, is doorprikt. De belofte kort na de inval van Rusland 4 jaar geleden was misschien wel logisch, maar helemaal niet eenvoudig na te komen. Het toetredingsproces is nu eenmaal een lange procedure van hervormingen en aanpassingen. Je moet als land een hoop Europese wetgeving overnemen en instellingen hebben die de rechtstaat respecteren, net zoals mensenrechten en de democratie.

Sommige landen zitten al meer dan 20 jaar in de wachtkamer.

Oekraïne hoort bij de Europese Unie. Nu Victor Orbán niet langer premier is in Hongarije, zijn alle leiders daarvan overtuigd - al moet zijn opvolger Péter Magyar dat nog officieel maken, op 9 mei treedt hij aan als premier. Maar onder dat harde veto van Orbán zitten heel veel bezwaren verborgen van leiders die daarom nog niet willen dat het snel gaat.

"Volkomen onrealistisch", zei Duits bondskanselier Friedrich Merz. "Oekraïne zal lidmaatschap moeten verdienen, door elke stap te zetten, niet door er over te slaan", herhaalde premier Bart De Wever op een informele top in Cyprus vorige maand.

In afwachting moeten we Oekraïne wel dichtbij houden, zei hij ook. Het land vecht ook voor onze veiligheid. Maar op welke manier? 

Niet door omgekeerde toetreding, zoals Commissievoorzitter Von der Leyen overwoog. Wat ze bedoelt: door Oekraïne lid te laten worden, maar pas stemrecht te geven in de Europese ministerraden, of recht op landbouwsteun, als de noodzakelijke hervormingen gebeurd zijn.

Het voorstel viel op een koude steen. Landen werken nu aan een pakket voordelen dat Oekraïne snel kan krijgen. Het gaat dan over meer toegang tot de interne markt, Europese programma’s en instellingen. Merz sprak ook over deelnemen aan Europese raden zonder stemrecht of in beperkte groep met andere instellingen zoals het parlement.

Misschien kan Oekraïne wel de status van toetredend land krijgen, terwijl dat eigenlijk voorbehouden is voor landen die het toetredingsverdrag ondertekend hebben, maar nog wachten tot de bekrachtiging ervan.

Waar het land zelf vooral naar kijkt, is meer economische hulp. Als Oekraïne en de EU elkaars productiestandaarden erkennen, zou het al makkelijker worden om producten van en naar de Unie te sturen zonder extra controles. Economische voordelen zijn ook belangrijk om investeerders aan te trekken en dat maakt van Oekraïne een aantrekkelijkere partner voor de EU. 

Het land is na 4 jaar oorlog niet langer alleen maar vragende partij. Het bevoorraadt intussen zelf de halve wereld van drones. Zelensky stelde zelf ook al voor om te werken aan een Europese veiligheidsunie, met Oekraïne, maar ook met Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk.

Ook op die manier worden de banden met de Unie aangehaald. Maar echt lidmaatschap blijft voor Zelensky de beste veiligheidsgarantie, omdat hij die niet onder de paraplu van de NAVO kan krijgen.

Daarover moeten de onderhandelingen dan ook snel beginnen, vindt Oekraïne. "Wij zijn er al lang klaar voor", zei een stellige Zelensky in Cyprus. Hij hoopt de eerste onderhandelingshoofdstukken te kunnen openen in de komende weken. Raadsvoorzitter Costa en Von der Leyen stonden fysiek achter hem met dezelfde boodschap. Maar daarvoor is groen licht nodig van alle 27 leiders en daar zal niet van afgeweken worden. Ook niet als er een tussentijdse oplossing komt. 

Intussen draait de wereld hard door en blijft het zaak om vrienden en gelijkgezinden dichtbij te houden. Dat gebeurt dezer dagen in Armenië, waar voor de 8e keer de Europese Politieke Gemeenschap bijeenkomt. De Franse president Macron nam het initiatief voor de informele ontmoetingen na de inval van Rusland in Oekraïne. Wat sommigen als praatbarak zouden omschrijven, moet een politieke dialoog en samenwerking op gang brengen over kwesties van gemeenschappelijk belang.

Heel veel Europese leiders schuiven aan - ook Zelensky is er. In totaal zitten ze met 44 rond de tafel. De president van Azerbeidzjan videobelt, maar dat hij - ook al is het vanop afstand - aanwezig is op deze internationale ontmoeting, noemen diplomaten betekenisvol. Azerbeidzjan en Armenië sloten vorige zomer een vredesakkoord, dat heeft iets in gang gezet. 

Maar de opvallendste gast is misschien wel de premier van Canada. Volgens Costa geeft de uitnodiging voor Mark Carney aan hoe hecht de verhouding tussen Canada en de EU is geworden. De Amerikaanse president Trump neemt afstand van de traditionele bondgenoten, die trekken steeds meer naar elkaar toe.

Ook Carney zelf weet dat hij nieuwe bondgenoten nodig heeft. Zijn oproep in Davos aan alle "middle powers" om samen te werken, maakte Trump zo boos dat hij uit diens Board of Peace gegooid werd.

Hoe meer op eigen benen staan, wordt ook in Armenië besproken. Op het vlak van energie, op het vlak van veiligheid en defensie en als het gaat over bevoorrading.

Daar heeft de EU wel wat te bieden, vindt commissievoorzitter Von der Leyen: "We hebben vrijhandelsakkoorden. Met Latijns-Amerika, met India, Australië en binnenkort Mexico. Met gelijkgestemde vrienden kun je zeker zijn van betrouwbare en stabiele bevoorradingsketens."