Chinese vrouwen weigeren terugkeer naar de haard, ondanks druk van Xi Jinping

Wie de beelden van het laatste Nationale Volkscongres in Peking heeft gezien, kan er moeilijk naast kijken. Op het podium waren alleen mannen te zien. In het volledige Politbureau, de top van de Communistische Partij, zitten voor het eerst in 25 jaar geen vrouwen meer. De enige vrouwen in beeld waren de jonge dames die thee mochten uitschenken, geselecteerd op lengte en uiterlijk. Een symbolisch beeld dat veel zegt over hoe China zijn vrouwen vandaag in de etalage zet.

Het is een opmerkelijke achteruitgang. Op de Global Gender Gap Index van het Wereld Economisch Forum zakte China in nog geen 20 jaar tijd van de 63e naar de 103e plaats. Vooral op het vlak van politieke vertegenwoordiging en arbeidsparticipatie liep de kloof tussen mannen en vrouwen verder uit. Goed onderwijs voor meisjes is er wel, maar zodra het over macht gaat, in de Partij, in de regering, in de top van het leger, verdwijnen de vrouwen uit beeld.

Dat is geen toeval. Het past in een bredere koers van president Xi Jinping, die al jaren de nadruk legt op de traditionele rol van de vrouw als echtgenote en moeder. Vrouwen moeten "vaderlandslievend" meer kinderen op de wereld zetten, in het belang van de Chinese natie.

Op het laatste vrouwencongres riep Xi zelf op tot het bevorderen van "een nieuw type huwelijks- en geboortecultuur". Premier Li Qiang sprak recent over een "vruchtbaarheidsvriendelijke maatschappij". De boodschap is duidelijk. Dien de demografische doelen van de staat, of zwijg.

Achter die plotse koerswending zit één keiharde realiteit. China heeft af te rekenen met een vruchtbaarheidscrisis. Het geboortecijfer is gezakt naar het laagste niveau sinds de Volksrepubliek bestaat. Gemiddeld krijgt een Chinese vrouw nog amper één kind, en dat is veel te weinig om de bevolking in stand te houden.

In sommige provincies en miljoenensteden zit het cijfer zó laag dat demografen openlijk spreken van "uitstervingsniveau". De Verenigde Naties verwachten dat China tegen het einde van deze eeuw méér dan de helft van zijn huidige bevolking kan verliezen.

Voor Peking is dat een nachtmerrie. China dreigt oud te worden vóór het rijk wordt. De Partij gooit dan ook alles in de strijd. Vanaf volgend jaar wordt bevallen in China gratis. Lokale overheden delen subsidies uit voor vruchtbaarheidsbehandelingen. Ouders krijgen een toelage per jong kind. Tegelijk werden condooms en anticonceptie sinds dit jaar duurder gemaakt door een nieuwe belasting van 13 procent. Aan de ene kant belonen, aan de andere kant ontmoedigen, het is een opvallende combinatie.

Maar het werkt niet. Het probleem is namelijk niet langer financieel, het is cultureel en mentaal geworden. Sinologe Jeanne Boden, die al ruim dertig jaar naar China reist: "Door de economische ontwikkeling zijn de traditionele familiestructuren uit elkaar gevallen. Miljoenen vrouwen wonen niet meer in de buurt van hun ouders." De grootmoeder die vroeger het kind opvoedde, is er gewoon niet meer. En het oude één-kindbeleid heeft diepe sporen nagelaten. "Eerst moest één, dan twee, nu drie", zegt Boden. "Mensen zijn mensen, ze willen ook voor zichzelf nadenken."

Voor jonge Chinese vrouwen is die druk een dagelijkse realiteit. Een kind opvoeden is in China intussen één van de duurste investeringen ter wereld, proportioneel zelfs duurder dan in de Verenigde Staten. Wie solliciteert, krijgt nog altijd vaak vragen over zwangerschapsplannen, ook al is dat sinds een paar jaar officieel verboden. En wie wél trouwt en het later betreurt, botst tegen een nieuwe scheidingswet die een verplichte "afkoelperiode" oplegt. In de praktijk maakt die wet scheiden veel moeilijker, en houdt ze tienduizenden mishandelde vrouwen langer gevangen in onveilige relaties. Het aantal huwelijken in China is in één jaar tijd dan ook met meer dan twintig procent ingestort, een historisch dieptepunt.

De druk komt niet alleen van bovenaf. Ze komt evengoed van de eigen familie. Elly Lew, een Vlaamse vrouw die als kind werd geadopteerd door een Chinese familie en tweetalig opgroeide, woont vandaag in Singapore en kent de Aziatische gezinscultuur van binnenuit. "Je hebt families die heel progressief zijn", zegt ze, "maar ook families waarvan de schoonmoeder veel liever heeft dat de vrouw thuisblijft. Een moederrol wordt nog altijd belangrijker geacht dan een job. Ze zouden veel sneller verwachten dat de vrouw haar carrière opgeeft dan de man."

Het gevolg is een groeiende kloof tussen generaties. Jonge vrouwen die niet willen trouwen of geen kinderen willen, vermijden vaak het contact met hun ouders. Sommigen durven zelfs niet meer naar huis voor het Chinese nieuwjaar, het belangrijkste familiefeest van het jaar.

Schrijfster Zhang Yueran, die in Peking woont en publiceert over genderthema's, ziet dat patroon overal om zich heen. "Hoe zeg je tegen je moeder dat je níét hetzelfde leven wil leiden als zij?", vat ze het samen. "Die moeder-dochterrelatie is voor de jonge generatie een echte uitdaging."

Tegelijk wordt elke poging om collectief op te komen voor vrouwenrechten in de kiem gesmoord. Ook China kende rond 2018 een korte maar heftige #MeToo-beweging. Activisten gebruikten zelfs codetaal, "rijstkonijn" (米兔, pinyin: Mi Tu) in plaats van #MeToo, om de internetcensuur te omzeilen.

Tennisster Peng Shuai beschuldigde een vicepremier van seksueel geweld, en haar bericht verdween binnen enkele minuten. Eén van de gezichten van de Chinese #MeToo werd in 2021 opgepakt op weg naar Engeland, en kreeg vorig jaar vijf jaar cel voor "ondermijning van de staatsmacht".

Daarvoor waren er al de "Feminist Five", 5 jonge vrouwen die in 2015 stickers wilden uitdelen tegen seksuele intimidatie op het openbaar vervoer. Ze werden aan de vooravond van Internationale Vrouwendag opgepakt. Vandaag zijn ze vrij, maar leven ze nog onder politietoezicht.

De officiële Chinese vrouwenfederatie kadert het feminisme intussen openlijk als een gevaarlijke "westerse import" die China zou destabiliseren, een ideologisch kwaad dat moet wijken voor het officiële "marxistische perspectief op de vrouw". Rond elke 8 maart worden online opnieuw tientallen accounts gesloten die over vrouwenthema's berichten.

"Feminisme is in China zoals LGBTQ", zegt Jeanne Boden. "Het bestaat. Maar het is allemaal terug onder de oppervlakte verdwenen. China is vandaag veel repressiever, veel meer gecontroleerd dan vijftien jaar geleden. Het is een ander land geworden."

Boden spreekt over een "controlocratie", een land waar iedereen voortdurend in de gaten wordt gehouden, en waar technologie de Partij ongeziene mogelijkheden geeft. "Met COVID is die controlegraad exponentieel gestegen. En Xi Jinping wil terug naar de traditionele patronen. De mannen moeten mannelijk zijn, de vrouwen vrouwelijk. Soms lijkt het alsof hij terug wil naar het keizerrijk."

En toch broeit er iets. Want hoe meer de officiële kanalen worden dichtgeknepen, hoe creatiever vrouwen worden in het zoeken naar nieuwe ruimte. In Peking lopen kleine theaterzaaltjes vol bij stukken die expliciet over vrouwenthema's gaan. "Er zijn steeds meer stukken  over vrouwen, en ze worden enorm populair", merkt Zhang Yueran op. Klassieke stukken worden hernomen met enkel vrouwelijke rollen. Ook stand-upcomedy door en voor vrouwen is een hype geworden in China. 

Op sociale media verspreiden influencers dan weer cynisch dating-advies dat regelrecht ingaat tegen het officiële geluid. De Chinees-Amerikaanse Jessie Song, met miljoenen volgers, helpt vrouwen naar eigen zeggen "om de leugens van het patriarchaat te vergeten".

En dan is er ook de zogenoemde 4B-beweging, overgewaaid uit Zuid-Korea, met als principes geen huwelijk, geen kinderen, geen dating en geen seks met mannen. Een radicale levenskeuze waar de Chinese overheid weinig tegen kan beginnen. Want hoe verplicht je iemand om te trouwen?

Ook in het straatbeeld zie je de verschuiving. Daar waar vroeger jonge diensters het mannelijk publiek bedienden, zie je nu steeds vaker mooie jonge mannelijke obers in bars en restaurants. "Ken-fluencers" worden ze genoemd, een knipoog naar de modepop Ken, de mannelijke tegenhanger van Barbie. Single vrouwen kunnen hen zelfs huren als "mannelijke nanny" om te koken en te poetsen, terwijl zij carrière maken. "Vroeger waren het altijd vrouwen die rondkwamen om bier in te schenken", zegt Elly Lew. "Nu zie je overal jonge knappe mannen die de vrouwen bedienen. Dat is een grote evolutie. Vrouwen hebben nu meer macht."

Misschien wel het belangrijkste signaal is dat ook Chinese mannen mee veranderen. Vooral bij de jongere generatie zien vrouwen als Elly Lew dat partners meer in het huishouden helpen, en dat ze hun aandeel opnemen in de zorg voor kinderen. "Als ik kijk naar de generatie van mijn ouders, denk ik: no way dat ik ooit zo'n relatie zou willen", zegt ze. "Maar de moderne Chinese man is écht aan het evolueren, en in mijn ogen veel beter."

Zhang Yueran ziet daarnaast hoe veel jonge vrouwen vandaag hun eigen kleine business beginnen, vaak digitaal en met behulp van AI. Een podcast, een nieuwsbrief, een eenmanszaak. Buiten het netwerk van guanxi en oude jongensclubs, dat hen tóch de pas afsneed.

Keren Chinese vrouwen dus terug naar de haard? De drie vrouwen die voor onze podcast werden geïnterviewd zijn het op dat punt opvallend eens, al zien ze het wel verschillend. Elly Lew ontkent de terugkeer kort en krachtig: "Totaal niet. Vrouwen weten dat ze de macht in handen hebben. Door sociale media zien ze ook hoe het elders gaat. Ze leunen meer aan bij een Europese mindset, het is mijn lichaam, het is mijn leven, ik doe wat ik wil."

Schrijfster Zhang Yueran is iets pessimistischer. "Achteruit gaan we niet meer. Maar vooruitgang is heel moeilijk. We zitten een beetje vast." De jonge generatie heeft volgens haar te veel gelezen en te veel gezien om de oude rolverdeling nog te aanvaarden.

Sinologe Jeanne Boden vat het misschien wel het scherpst samen. "Je kan niet ongedaan maken wat in 30 jaar van openheid is gebeurd. Een gigantische bevolking heeft geleerd dat het leven méér is dan alleen maar gehoorzamen. En de vrouw aan de haard? Dat is trouwens een heel westers begrip. Maar als we het over emancipatie hebben, geloof ik dat Chinese vrouwen sterk zijn en hun verworvenheden niet meer zomaar zullen loslaten."

President Xi Jinping mag dan wel dromen van een terugkeer naar het keizerrijk met zijn traditionele patronen en controle, maar de geest is uit de fles. En die laat zich duidelijk niet meer terugduwen.