Engelse wetenschappers hebben een methode ontwikkeld om het kiemproces van de es te versnellen. Door de embryo's uit de zaden te halen en die in een voedingsgel te kweken, groeien de kiempjes al na 3 dagen in plaats van na 2 jaar. Dat is goed nieuws voor de boomsoort, die wordt bedreigd door een schimmelziekte. "We zijn de iep al kwijtgespeeld, we zouden niet graag de es verliezen", reageert Koen Es van de plantentuin in Meise.
Embryo's in voedingsgel: nieuwe kweekmethode moet kiemproces van es versnellen (en bedreigde boom redden)
Je hebt de es ongetwijfeld al gespot tijdens een boswandeling. De hoge boomsoort is een vaste waarde in Europese bossen. Toch gaat het sinds 2010 niet goed met de es: in heel Europa, ook in onze contreien, is de boom bedreigd . Dat is te wijten aan essentaksterfte.
"Dat is een schimmelziekte die waarschijnlijk uit Azië, via Noordoost-Europa, tot bij ons gekomen is", zegt Koen Es van de plantentuin in Meise in 'Nieuwe feiten' op Radio 1. De schimmel infecteert de plant via de bladeren, die in de zomer al het leven laten. "Via de nerven gaat het naar de twijgen, die ook doodgaan. Later groeit de schimmel door tot in de bast, die ook afsterft."
Vaak zijn bomen al in 2 jaar tijd dood. "Het gaat heel snel. Grote populaties van essen leggen er gewoon het loodje bij. 3 jaar geleden stelde een onderzoek nog vast dat 60 procent van de essen in onze gebieden is aangetast."
Kieskeurig zaadje
Uit studies blijkt dat niet alle essen geïnfecteerd raken door de schimmel. Een klein percentage van de bomen is resistent. "Die willen we natuurlijk in de gaten houden om zo de populatie opnieuw aan te wakkeren", zegt Es. Die bomen verder kweken is geen makkelijke opdracht. "Dat zou je kunnen door met scheuten te werken en die te enten, maar dan krijg je genetisch identieke klonen, wat een groot nadeel is."
Luister: Koen Es vertelt je alles over de es in 'Nieuwe feiten'
De beste optie volgens Es is om zaden van de resistente bomen op te kweken. Ook dat komt met een moeilijkheid: "De zaden van de es hebben een 'dubbele dormantie', waardoor ze niet zo makkelijk kiemen in de natuur. Er moeten enerzijds genoeg warme periodes zijn, zodat het embryo in de zaden kan groeien, maar anderzijds zijn er ook koude periodes nodig om stoffen af te breken in de zaden om tot kieming te kunnen komen."
"Het is een kieskeurig zaadje. In de natuur hebben we vaak meer dan 2 winters nodig om tot kieming te komen." Om dat proces te versnellen, hebben onderzoekers van het Britse John Innes Centre nu een nieuwe methode ontwikkeld.
2 jaar versneld
De wetenschappers halen daarvoor de embryo's uit de zaadjes, weet Es. "Ze verzamelen in de herfst de zaden van es en maken ze schimmelvrij door met bleekwater te behandelen. Met een scalpel en pincet worden de embryo's uit de zaadjes gehaald." Dat gaat behoorlijk snel: de onderzoekers schrijven dat ze er zo wel tot 600 per dag kunnen behandelen.
De es is naast de beuk en de eik echt een sleutelsoort in onze contreien
Koen Es, plantkundige
"Die embryo's worden dan op agarbodem, een voedingsgel, geplaatst. Na 2 à 3 dagen zijn die al gekiemd, na een week of 3 zijn ze al groot genoeg om overgeplant te worden in een potje met compost. Zo hebben de onderzoekers al veel zaailingen gecreëerd." Die kunnen dan vervolgens in de natuur geplant worden.
Door deze efficiëntere methode te delen, hopen de wetenschappers sneller resistente essen in de natuur te brengen. "We zijn de iep al kwijtgespeeld, we zouden niet graag de es verliezen", zegt ook Es.
Geliefde sleutelsoort
"De es is naast de beuk en de eik echt een sleutelsoort in onze contreien", klinkt het. "Het is de hoogste boomsoort van onze streken waar een heleboel dieren mee samenleven: de veldmuizen en eekhoorns die de zaden opeten, maar ook vinken, talloze insecten, en meer dan 30 vlinders zijn ermee verbonden."
De invloed van de soort op het ecosysteem is niet te onderschatten, maar ook het hout zelf is gegeerd. "Al zo lang als de mens zich kan herinneren, gebruiken we de es. In vroegere tijden was dat voor pijlen en bogen, maar ook voor werktuigen zoals schoppen en spades. Het is sterk hout met veerkrachtige, taaie vezels, maar het ligt wel zacht in de hand."
