Van Londen tot Edinburgh: hoe Britse lokale verkiezingen een aardverschuiving kunnen veroorzaken

We lopen langs de statige gebouwen tussen Piccadilly Circus en St. James's Park. Tientallen mensen staan met open mond te kijken naar het meest recente kunstwerk van Banksy. De onbekende straatartiest heeft het standbeeld een van de voorbije nachten neergezet tussen de standbeelden van Britse beroemdheden uit een ver verleden, op een centraal plein in Londen, vlak bij Buckingham Palace en Downing Street 10. Een man in kostuum draagt een vlag die in zijn gezicht waait, waardoor hij van zijn sokkel stapt. 

Voor de meesten is de politieke boodschap duidelijk. "Een waarschuwing tegen extreem nationalisme", noemt Ben het. Een oude man in pak en strooien hoed ziet opnieuw het Sovjettijdperk opduiken. Eleonore komt op haar fiets langs en ziet ook wel een verband met de komende lokale verkiezingen. "Ik weet niet of de timing zo gekozen is, maar het beeld heeft wel een sterke boodschap."

De komende verkiezingsstrijd, ook al gaat die maar over lokale of regionale postjes, is bikkelhard en heeft misschien grote gevolgen. Even een paar cijfers op een rijtje.

• In Engeland wedijveren bijna 25.000 kandidaten om meer dan 5.000 zitjes in 136 gemeenteraden. In de hoofdstad Londen krijgen alle 32 'boroughs' of kiesdistricten een nieuw bestuur. Daar zijn er ook 6 rechtstreeks gekozen burgemeesters. 

• In Schotland en Wales gaat het om de zetels in de plaatselijke parlementen, de Senedd in Cardiff (Wales) en Holyrood in Edinburgh (Schotland). De plaatselijke regeringen hebben best wat macht, over economie en gezondheidszorg bijvoorbeeld.

• Schotland hertekent de grenzen van de kiesdistricten. In Wales worden 40 kleine kiesdistricten samengevoegd tot 16 grote districten.

• Wales past het kiessysteem aan: niet langer 1 stem voor de winnende kandidaat en 1 stem voor de regionale partijlijst. Kiezen wordt proportioneel, kiezers stemmen op een partij en die bepaalt de volgorde van de lijsten. Alle stemmen worden evenredig verdeeld (systeem Dhondt). 

• In Wales gaat de leeftijdsgrens ook naar omlaag, van 18 naar 16 jaar. Bovendien staat er meer op het spel: het parlement, de Senedd, zal van 60 naar 96 parlementsleden worden uitgebreid.  

Al die veranderingen zijn revolutionair, zegt onderzoekster Jessica Garland, directeur Politieke besluitvorming bij de Britse denktank Electoral Reform Society. "Er doen meestal 5 partijen mee in een systeem dat jarenlang op een tweepartijensysteem was geënt. Zeker nu er ook nog gesleuteld wordt aan het kiessysteem, kan dat zetels kosten aan de 2 grootste partijen, Labour en de Conservatieven."

De Britse hoofdstad is een zeer interessant strijdtoneel, een microkosmos van heel het land, zeg maar. Want hier worden alle 32 gemeenteraden vernieuwd. Wat tot nog toe een rood bolwerk was van Labour, zou wel eens uit elkaar kunnen vallen in een hele waaier aan kleuren. Op verschillende plaatsen wordt nu al een nek-aan-nekrace voorspeld, want de grootste 5 partijen liggen er volgens de opiniepeilingen nog geen 12 procent uit elkaar. 

Jessica Garland denkt dat de Groenen aan de linkerzijde en Reform UK aan de rechterzijde heel wat zitjes zullen wegknabbelen van Labour en de Conservatieven. In de wijken met hoogopgeleide Londenaars kunnen de Groenen met thema's als Gaza en het klimaat scoren, in de arbeiderswijken kan het rechtspopulistische Reform UK van Nigel Farage met zijn strenge migratiestandpunten schade toebrengen aan Labour. "Dat kan leiden tot erg onevenwichtige resultaten en winnaars die aan de macht komen met nog geen 30 procent van de stemmen."

Het is nog moeilijk te voorspellen, maar de Electoral Reform Society van Jessica Garland ziet ook op andere plaatsen het bestaande tweepartijensysteem kraken. Zo is het uitkijken naar de plaatselijke resultaten in de vroegere industriegebieden en op het platteland.

Zowel in de zogenoemde Red Wall rond Manchester, als in de Midlands en Oost-Engeland speelt Reform UK in op de frustratie van de arbeiders: levensduurte, migratie en dat allemaal opgeklopt met een felle anti-establishmentretoriek.

Nu Reform UK in de nationale peilingen op 27 procent staat, boven de Conservatieven en regeringspartij Labour, zou het volgens het opiniebureau Pollcheck zelfs voor het eerst aan de macht kunnen komen in gemeenteraden in Essex, Norfolk en Suffolk, het historische Engelse platteland. 

Belangrijker nog zijn de regionale parlementen in Schotland en Wales. In Schotland blijft het kiessysteem ongewijzigd en lijkt de Schotse nationalistische partij SNP zijn meerderheid goed te kunnen houden. Maar het zou wel kunnen dat Reform UK Labour voorbijsteekt.  

De verkiezing van de Senedd, het parlement in Wales, is wél spannend. Daar spelen de nationalisten van Plaid Cymru en Reform stilaan haasje-over en dat allemaal ten koste van Labour. Ook de Groenen kunnen langs de andere kant pijn doen.

Meer nog, de zetelverdeling kan tegen vrijdag een heel andere dynamiek opleveren, want niet alleen mogen de Welshe kiezers al vanaf 16 jaar gaan stemmen, het kiessysteem wordt ook proportioneel. Dat is nogmaals revolutionair. 

Al maandenlang ligt premier Keir Starmer onder vuur in de Britse pers. In de zaak rond zijn aanstelling van de omstreden ambassadeur Mandelson, die banden had met zedendelinquent Jeffrey Epstein, moest de premier al meermaals op de beklaagdenbank in het parlement verschijnen. Niet alleen de oppositie, maar ook partijleden reageerden woedend. Toch wierp Starmer niet 1, maar 2 topadviseurs onder de bus. 

De meeste opiniemakers voorspellen voor Labour een zware nederlaag donderdag. Of premier Starmer daar ook de politieke verantwoordelijkheid voor zou dragen, is aan andere vraag.

Garland vraagt zich vooral af of de spanning zal worden opgelost tussen het uitgeholde kiessysteem en de opkomst van meerdere sterke partijen. "Zullen de wetgevers grondig nadenken, of krijgen we meer van hetzelfde?"