Zwart schaap zijn, blauwtje lopen of groen lachen: waar komen kleuren in uitdrukkingen vandaan?

Iemand die bont en blauw geslagen is, is zo hard aangepakt dat hij of zij over het hele lichaam bloeduitstortingen krijgt. “Dat ziet eruit als een soort gekleurde vlek, ook wel bekend als de ‘blauwe plek’”, zegt professor Taalkunde Chris De Wulf (UAntwerpen). “‘Bont’ wijst ook op ‘veelkleurig’. Wat hier logisch is. Maar in oudere vormen van de uitdrukking, in juridische teksten uit de middeleeuwen bijvoorbeeld, is het vaak ‘bloedig en blauw’.”

“De onderhuidse bloeduitstortingen vertonen een heel spectrum aan kleuren. Die kunnen ook nog evolueren naargelang het letsel geneest. Daarom zie je in andere talen vaak een andere kleurkeuze. In het Duits zegt men bijvoorbeeld ‘jemanden grün und blau schlagen’, wat ‘iemand groen en blauw slaan’ betekent. In het Engels gebruiken ze ‘to beat someone black and blue’, zwart en blauw dus.”

Wanneer je ‘een blauwtje loopt’, word je afgewezen. Volgens professor De Wulf is de uitdrukking waarschijnlijk een verkorting van ‘een blauwe scheen lopen’. In de bredere betekenis van iets wat mislukt. Je doet je dan figuurlijk pijn. “‘Blauw’ is opnieuw een verwijzing naar zo’n blauwe plek.”

“Als je voor iets meer betaalt dan je eigenlijk aankan, betaal je jezelf ‘blauw’. Deze uitdrukking is ook een voortzetting van de ‘blauwe plek door een kneuzing’. Het betalen wordt hier als een figuurlijk letsel gezien.” 

Een zwart schaap is de uitzondering van een familie of vriendengroep. Iemand die afwijkt van het normale. “De kleur zwart wordt in heel veel culturen met negativiteit geassocieerd. Maar het ‘zwarte schaap’ komt voort uit commerciële overwegingen. Zwarte wol is moeilijker te verven dan witte wol. Schapenboeren zetten vroeger extra in op het kweken van witte schapen. Als er dan een gevlekt of zwart schaap geboren werd, was dat een ongewenste uitzondering.”

“’Liegen dat je zwart ziet’ heeft dan wel weer met ons lichaam te maken. De uitdrukking bestaat al sinds de 17e eeuw. Het idee hierachter is dat je bij hard liegen zoveel spanning oploopt dat je paars aanloopt. Bij wijze van overdrijving wordt dat als zwart geïnterpreteerd.”

De uitdrukking ‘groen achter de oren zijn’ wordt gebruikt voor een jong persoon. Vaak nog onervaren. “Het is een verstrengeling van twee oudere uitdrukkingen. Enerzijds is ‘groen zijn’ een verwijzing naar een onrijpe plant of vrucht. Je bent als persoon ook nog ‘niet rijp’ als je ‘groen bent’.”

“Anderzijds kan je ‘nog niet droog zijn achter de oren’. Dat verwijst naar een pasgeboren kind of dier dat nog nat is van het vruchtwater als het ter wereld komt. Het plekje achter de oren duurt bij dieren vaak wat langer om droog te worden.”

Maar ook bij uitdrukkingen met de kleur ‘groen’ wordt naar ons lichaam verwezen, volgens professor De Wulf. “In de voormoderne geneeskunde volgde men de ‘humorenleer’. De gezondheid van de mens hing af van de balans van verschillende lichaamssappen. Waaronder bloed, zwarte gal, gele gal en slijm. Als je te veel gele gal had, was je ‘cholerisch’. Dat uitte zich in kwaadheid en rusteloosheid. Maar ook in jaloezie.”

“Die gal was groen-geel. ‘Groen zijn van jaloezie’ komt dus voort uit onze galkleur. In de ene taal werd daarvoor groen opgepikt, zoals in het Engels, Frans en Nederlands. Maar in het Duits kozen ze voor geel. Daar ben je ‘gelb vor Neid’, ‘geel van nijd’.”  

“‘Groen lachen’ sluit daar ook bij aan. Wanneer je niet echt gelukkig bent met iets en eerder jaloers of driftig bent, lach je wat zuur.”