Europees continent kleurt bloedrood: waarom de opwarming hier 2 keer sneller gaat (en wat de gevolgen zijn)

Wetenschappers zeggen al jaren dat de uitstoot van broeikasgassen dringend (steil) naar beneden moet. Wie kijkt naar de cijfers van een opwarmend Europees continent, ziet nog eens waarom. In 2025 noteerde "95 procent tot 99 procent" van ons continent een jaartemperatuur die boven het gemiddelde lag.

In veel gevallen was het veel warmer dan gemiddeld, en op sommige plekken ging het om de hoogste waarden sinds het begin van de metingen (in het donkerrood). De temperatuur van 2025 is afgezet tegen het gemiddelde van de periode 1991-2020. Mochten de onderzoekers een oudere periode hebben genomen, dan waren de kleuren nog donkerder rood geweest. 

2025 was het op 2 na warmste jaar ooit gemeten in Europa, na 2024 en 2023, blijkt nog uit het rapport van de Europese klimaatdienst Copernicus en de Wereldmeteorologische dienst WMO. De top-3 van warmste Europese jaren ooit wordt dus gevormd door de voorbije 3 jaar. 

"Stijgende temperaturen, wijdverspreide bosbranden en droogte: de bewijzen zijn onweerlegbaar", zegt Samantha Burgess van Copernicus. Het rapport is opnieuw overduidelijk: "Klimaatverandering is geen dreigend toekomstbeeld meer, het is de realiteit geworden waar we nu in leven."

Toch betekent dat niet dat we de handdoek moeten gooien. Integendeel, het is belangrijk om net sneller klimaatactie te ondernemen om erger te vermijden, zegt Burgess nog. "De snelheid waarmee het allemaal verandert, vraagt om meer inspanningen voor het klimaat. Robuuste klimaatwetenschap moet de basis blijven vormen voor beslissingen van beleidsmakers. De omslag naar groene energie moet worden aangepast." 

Het Europese continent warmt momenteel op met een snelheid van 0,56 graden Celsius per 10 jaar. Voor Azië is dat 0,46 graden, voor Noord-Amerika 0,42 graden, voor Afrika 0,36 graden. Ter vergelijking: de opwarming voor de hele planeet verliep de voorbije 3 decennia met 0,27 graden per 10 jaar. 

Het lijken relatief lage waarden, maar elk tiende van een graad maakt een groot verschil. Bovendien kunnen de waarden over enkele decennia daardoor hoog oplopen, als de uitstoot niet snel drastisch daalt.

Vergeleken met de referentieperiode 1850-1900, die we kennen van de klimaatconferenties en het klimaatakkoord van Parijs, zit Europa momenteel al aan ongeveer 2,5 graden opwarming. Dat is een pak boven de anderhalve graad maximale opwarming (gemiddeld, voor de hele aarde) waar we naar streven.

Momenteel ligt de structurele opwarming van de hele planeet op 1,3 à 1,4 graden Celsius, afhankelijk van hoe lang de periode is die je meerekent.

Europa warmt bovendien sneller op dan gemiddeld wereldwijd. Er worden records opgetekend op land, maar ook in zee. Nooit waren de Europese wateren warmer sinds het begin van de metingen.

Maar liefst 86 procent van de oceaan in Europees gebied kreeg te maken met minstens een sterke mariene hittegolf (waarbij het zeewater voor een hele periode warmer is dan normaal). In 36 procent van het zeegebied ging het om zeer sterke of extreme mariene hittegolven, ook dat cijfer is een record. Op de kaart hieronder zijn de extreme (donkerpaars) en de strenge (rood) mariene hittegolven duidelijk te zien.  

De gevolgen blijven niet uit. Warmer zeewater kan weerextremen uitlokken zoals zware regen of intense stormen. Door de klimaatverstoring krijgen we ook vaker te maken met weerblokkades waarbij het weer (zoals momenteel het geval is) wekenlang niet verandert. Dat kan leiden tot lange periodes van droogte zoals nu opnieuw in Vlaanderen. Extreme periodes (heel droog of net heel nat) komen vaker voor. 

Hittegolven worden intenser en de hittestress bij mens en dier stijgt. Op land neemt door de hitte en de klimaatverstoring de kans op intense(re) en grotere bosbranden toe.

Vorig jaar verwoestten natuurbranden een oppervlakte van 10.000 vierkante kilometer. Dat is zowat een derde van de oppervlakte van heel België en een record voor Europa. 

Ook veengebieden lopen steeds meer gevaar. Een probleem, want die gebieden slaan veel koolstof op en zijn belangrijk voor de biodiversiteit. Het verlies aan veengebied is het grootst op het Europese continent, weliswaar vooral door menselijke activiteit en landbouw.

Branden in veengebieden kunnen heel lang ondergronds blijven smeulen - het veen is soms 6 tot 8 meter dik - om dagen later opnieuw op te flakkeren. Daarom worden ze in het Engels ook wel zombie fires genoemd. Als het brandt in veengebied, komt er per hectare naar schatting 50 tot 100 keer meer van het broeikasgas CO2 vrij dan bij gewone bosbranden.

In april 2000 brandde het bijvoorbeeld 4 dagen lang in het Nederlandse natuurgebied Deurnsche Peel. 710 hectare werd toen getroffen. Het gebied smeulde nog bijna 2 maanden lang.

Minder direct zichtbaar is de impact op biodiversiteit en ecosystemen. Zo staat het zeegras in de Middellandse Zee (Posidonia oceanica) steeds meer onder druk door de mariene hittegolven daar. In de voorbije 50 jaar is de oppervlakte zeegras (P. oceanica) in de Middellandse Zee met 34 procent achteruit gegaan door menselijke schade en door de klimaatverandering.

Het water in de Middellandse Zee laat al enkele jaren recordhoge waarden optekenen. 

Nochtans kan het zeegras ongeveer 30 keer sneller dan tropische bossen koolstof opslaan, en is het een echte hotspot voor biodiversiteit met tot 100.000 vissen per hectare. Bovendien maakt het de zeebodem stabieler, en kan het bescherming bieden tegen erosie en bij stormen.

Momenteel is er zowat 19.000 vierkante kilometer zeegras over aan de Europese kust, Europese beschermingsprogramma's bewijzen volgens de onderzoekers hun nut. 

Dat Europa nog slechter scoort dan andere continenten heeft te maken met verschillende factoren:

• veranderende weerpatronen door andere luchtstromingen in de atmosfeer. Die leiden tot meer en intensere hittegolven tijdens de zomer. Weerpatronen veranderen (onder meer) omdat de Noordpool opwarmt

• meer straling van de zon, een gevolg van properdere lucht

• een steeds kleiner gebied op land is nog bedekt met sneeuw (vorig jaar een derde minder dan normaal). Daardoor wordt de warmte van de zon minder teruggekaatst

• Europa omvat ook een deel van het noordpoolgebied, en dat is nu eenmaal een van de snelst opwarmende gebieden ter wereld 

Jazeker, tussen al het alarmerende nieuws was er ook goed nieuws te rapen. De omslag naar hernieuwbare energie in Europa zet zich door. Bijna de helft van de elektriciteit in Europa (46,4 procent) kwam uit hernieuwbare bronnen zoals wind, zon en water. Dat is geen record: 2024 deed net een tikkeltje beter. 

Het aandeel van zonne-energie groeide door naar 12,5 procent, een recordscore. Dit had niet enkel te maken met veel zonne-uren in 2025, maar gewoon ook met de gestegen capaciteit. Volgens energiedenktank Ember is de capaciteit vorig jaar gegroeid met 65 gigawatt, en is die groei veruit de belangrijkste oorzaak van het succes. 

Anderzijds blijven we nog veel energie rechtstreeks uit fossiele bronnen halen, denk aan benzine of diesel voor onze auto's, of gas voor onze verwarming. In 2023 was elektriciteit goed voor ongeveer een kwart van het totale energieverbruik. Daarmee kwam elektriciteit achter diesel, benzine en olie, maar vóór gas.