Gaat clash tussen N-VA en ziekenfondsen over besparingsmaatregelen? Of is er meer aan de hand?

Valerie Van Peel vindt het niet kunnen dat controleartsen afhangen van de ziekenfondsen. Daardoor komen zij volgens haar tussen hamer en aambeeld te staan als ze moeten oordelen of iemand al dan niet terecht langdurig ziek is. "Als je weet dat er 12 miljard euro per jaar - en dat dreigt op te lopen tot 16 miljard euro - naar langdurig zieken gaat en dat 1 op de 3 daar onterecht in zit, dan is daar ook nog wat geld te halen", aldus Van Peel.

Volgens de N-VA-voorzitter genieten ook te veel mensen van het systeem van de verhoogde tegemoetkoming, waardoor mensen met een beperkt inkomen minder betalen voor medische kosten, openbaar vervoer en in sommige gevallen ook voor energie. Ook hier wijst ze in de richting van de ziekenfondsen die te gul met die verhoogde tegemoetkoming zouden omspringen.

Eerder trok de N-VA ook al van leer tegen de uitbetaling van werkloosheidsvergoedingen door de vakbonden. Ook daar kan volgens de partij worden bespaard.

Gaat het hier louter om besparingsmaatregelen of neemt de N-VA eigenlijk de zuilen zelf in het vizier, waartoe ziekenfondsen behoren? "Het is moeilijk om de achterliggende motieven te achterhalen", zegt politicoloog Stefaan Walgrave (Universiteit Antwerpen). "Anderzijds is het natuurlijk wel zo dat de N-VA zich altijd expliciet tegen de zuilen heeft gekeerd." 

"De N-VA staat voor het primaat van de politiek, waarbij verkozen politici het voor het zeggen hebben. Daarbij worden politici naar voren geschoven als mensen met een democratisch mandaat. In die visie wil men niet te veel rekening houden met georganiseerde belangenverdediging."

"Je ziet ook in andere landen dat verkiezingen vaak als enige bron van politieke legitimiteit worden beschouwd. Daarbij staan zij met een electoraal mandaat boven wat anderen te zeggen hebben. In die visie krijgen middenveldorganisaties soms het etiket van belangenverdedigers of worden rechters activistisch genoemd", stelt Walgrave vast.

"Het kan een gevaarlijke piste zijn want democratie is meer dan verkiezingen", waarschuwt de politicoloog. Hij verwijst naar Hongarije: "Daar zijn onder Orbán de vrijheid van vereniging en de vrijheid om op straat te komen aan banden gelegd in naam van de democratie."

De zogenoemde zuilen maken deel uit van het middenveld. "Dat middenveld kan je beschouwen als een soort tegenmacht die zich ook met politiek bezighoudt", zegt Stefan Walgrave. "In de eerste plaats geeft dat middenveld advies, maar in realiteit beslist het vaak ook voor een stukje mee. Dat is in veel landen aanwezig."

Hij vindt dat het middenveld wel degelijk nuttig kan zijn: "Je kan het beschouwen als een soort 4e component van de democratie." Hij onderscheidt 2 types: "In het pluralisme heeft een staat geen bevoorrechte relatie met het middenveld, dat wel wordt geconsulteerd, en in het neocorporatisme worden middenveldorganisaties mee in bad getrokken en is er een nauwe vervlechting."

"Verzuiling verbonden aan politieke partijen is veel uitzonderlijker", aldus Walgrave." Dit type verzuiling vind je in Nederland en bij ons. "Gedurende decennia was dit de ideale formule om ideologische tegenstellingen zoals katholiek/niet-katholiek in rustig vaarwater te houden", legt socioloog Luc Huyse (KU Leuven) uit. "Maar vanaf de jaren 60 zijn de verzuilde organisaties veranderd in politieke organisaties, zonder de ziel van weleer. Die werd vervangen door kwaliteitsnormen ("Wij hebben het beste ziekenfonds", bijvoorbeeld) en zo konden die verzuilde organisaties blijven bestaan."

In Nederland is de ontzuiling vroeger begonnen dan hier en is de ontrafeling ook sneller gegaan. De verzuiling is daar vooral nog zichtbaar in het omroepstelsel, maar de banden tussen partijen en vakbonden zijn er zo goed als doorgeknipt. De ziekenfondsen zijn er vervangen door privé-zorgverzekeraars.

Ook bij ons is de tijd van de CVP-staat voorbij. "De banden tussen politieke partijen en hun respectievelijke zuilen zijn lang niet meer zo hecht", duidt Stefaan Walgrave. "Zo praat de christelijke vakbond ACV vandaag ook met andere partijen dan alleen maar CD&V." 

Een volledige ontzuiling is nog niet voor onmiddellijk, denkt hij. "Vergeet niet dat de ziekenfondsen hun oorsprong vinden bij zogenoemde maatschappijen van onderlinge bijstand, die werknemers financieel ondersteunden bij ziekte of ongeval. Ook de werkloosheidsuitkeringen zijn ooit opgestart door de vakbonden."

En dus hebben we vandaag nog altijd een christelijke, een socialistische en een liberale zuil. In elke zuil vind je jeugdverenigingen, vakbonden, ziekenfondsen, seniorenorganisaties enz... . Van de wieg tot het graf, als het ware. Al is een graf voor de middenveldorganisaties zelf wellicht nog altijd overbodig.