26 Europese regeringsleiders komen vanavond en morgen bijeen in Cyprus voor een informele Europese top. Normaal had ook aftredend Hongaars premier Viktor Orbán er nog bij moeten zijn, maar die stuurt na zijn zware verkiezingsnederlaag zijn kat. Zal Europa makkelijker beslissingen nemen zonder de notoire dwarsligger? Dat nu ook weer niet.
Orbán vertrekt, de problemen in Europa blijven
Geen afscheidsmoment voor Orbán
Het wordt wennen: een Europese top zonder de Hongaarse premier Viktor Orbán. Zestien jaar lang was hij de premier van Hongarije, en daardoor ook het langstzittende lid van de Europese Raad van regeringsleiders. In die 16 jaar had hij aan de vergadertafel 6 Belgische premiers als buurman (Yves Leterme, Elio Di Rupo, Charles Michel, Sophie Wilmès, Alexander De Croo en Bart De Wever).
Veel zin om nog een laatste keer af te reizen naar Cyprus voor een "afscheidstop" had hij kennelijk niet, na zijn zware verkiezingsnederlaag. Was hij toch gekomen, dan was het afscheid wellicht koel geweest. Een dankwoord van voorzitter Antonio Costa, een groepsfoto met de handtekeningen van de collega's. Maar geen minutenlang applaus van collega-regeringsleiders, zoals Angela Merkel in oktober 2021 te beurt viel op haar laatste Europese top.
Ergernis over veto's van Orbán
Spreiding van migranten, bescherming van de Europese begroting tegen schendingen van de rechtsstaat, sancties tegen Rusland, sancties tegen Israël, toetreding van Oekraïne, en tot vandaag nog de lening van 90 miljard euro aan Oekraïne: allemaal dossiers die geblokkeerd werden door een Hongaars veto.
Vaak tot grote ergernis van diplomaten en regeringsleiders van andere lidstaten. Zeker nu hij de laatste maanden meer de standpunten van Poetin of Trump leek te vertolken.
Wordt Oekraïne nu sneller lid?
Gaat dit allemaal veranderen, nu Orbán weg is? De Oekraïense president Zelensky is er alvast niet helemaal gerust in. Normaal ging hij de regeringsleiders in Cyprus via een videoverbinding vanuit Kiev toespreken.
Maar hij heeft beslist om toch naar Cyprus af te reizen, om de 26 regeringsleiders recht in de ogen te kunnen kijken, met als voornaamste vraag: komt er nog wat van de vraag van Oekraïne om snel lid van de EU te kunnen worden?
Orbán blokkeerde de volgende stap in het toetredingsproces, het openen van "onderhandelingsclusters". Zodra de man weg is, valt die blokkade wellicht weg. Orbán zag een toetreding van Oekraïne helemaal niet zitten.
Maar zien de andere 26 dat lidmaatschap wel zitten? Tot nu toe konden sommige landen zich verschuilen achter het Hongaarse veto. Hun eigen bezwaren tegen snelle toetreding van Oekraïne bleven zo onderbelicht.
Er is weinig animo om Oekraïne snel in de Unie toe te laten. Het zou een totale ommezwaai zijn
Die bezwaren zijn er. Er is weinig animo om Oekraïne snel in de Unie toe te laten. Het zou een totale ommezwaai zijn: nu moet een land vele jaren zwoegen om aan alle eisen van lidmaatschap te voldoen, voor Oekraïne wil men daar eigenlijk niet van afwijken.
Van de droom van Oekraïne om snel lid te kunnen worden - in 2027 opperde Zelensky - komt niets in huis. Volgens de Financial Times hebben Frankrijk en Duitsland, 2 zwaargewichten in de Europese Unie, voorstellen om aan Oekraïne een 'light' pre-lidmaatschap voor te stellen: zonder stemrecht, zonder toegang tot landbouwsubsidies.
Ook veel andere lidstaten denken in die richting. Zelensky weet dat natuurlijk, en zal in Cyprus genoegen moeten nemen met de lening van 90 miljard euro die nu eindelijk is goedgekeurd, en een nieuw sanctiepakket tegen Rusland.
Niet alleen Hongarije blokkeert
Er zijn nog veel andere dossiers waar het niet alleen Hongarije is dat een beslissing blokkeert. Denk maar aan de discussie over de opschorting van het associatieakkoord van de Europese Unie met Israël. Spanje, Ierland en Slovenië proberen de kwestie opnieuw op de agenda te krijgen, nu er veel kritiek is op het optreden van Israël in Libanon.
Met Orbán vertrekt dan wel een van de trouwste Europese supporters van Israël, het betekent niet dat er plots een grote meerderheid is die wél maatregelen wil nemen tegen dat land. Het associatieakkoord blijft dus gewoon van kracht.
Weg met het vetorecht?
Viktor Orbán was wellicht Europees kampioen in het dreigen met een veto. Hij maakte handig gebruik van de zogenaamde unanimiteitsregel die nog geldt in sommige gevoelige domeinen. Voor elk Europees standpunt - punten en komma’s inbegrepen - over buitenlands beleid is de instemming nodig van alle 27 lidstaten. Ook voor het opleggen van sancties is unanimiteit nodig.
De dag na de verkiezingsnederlaag van Orbán, opperde Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen meteen het idee om de spelregels aan te passen. Is er, nu Orbán weg is, een 'window of opportunity' om unaniem (want anders gaat het niet) de unanimiteitsregel af te schaffen? Het voorstel lijkt ingegeven door de vrees dat er nieuwe 'Orbáns' aan de macht zullen komen in een of andere lidstaat. In Frankrijk bijvoorbeeld, na de presidentsverkiezingen volgend jaar.
Op dit ogenblik lijken de slaagkansen voor dit idee niet groot te zijn. Het vetorecht geeft kleine landen ultiem dezelfde macht als grote landen. Door het afschaffen zijn ze die macht kwijt. De meeste landen springen trouwens constructief om met hun vetorecht, en halen het wapen amper boven. Maar het voorbeeld van Hongarije heeft natuurlijk aangetoond dat niet iedereen noodzakelijk dezelfde ingesteldheid heeft.
