Scherp voor leiders, stil over homoseksualiteit: zo verging het paus Leo in Afrika

Dat paus Leo voor z'n eerste grote rondreis voor Afrika kiest, is logisch. In Amerika (zijn geboorteland) wonen dan wel nog altijd meer katholieken, nergens anders groeit de Kerk sneller dan in Afrika. Er zijn al bijna 300 miljoen katholieke gelovigen.

Het is ook het enige continent waar het aantal seminaristen en religieuze roepingen nog altijd toeneemt. Velen van hen worden overigens missionaris in Europa en Amerika. Het was ooit omgekeerd.

Afrika en de Afrikaanse gelovigen zullen dus ongetwijfeld de toekomst van de katholieke kerk bepalen. Met deze reis wil de paus dat groeiende belang erkennen.

Hij koos dan ook voor zeer katholieke landen. In Angola is de helft van de bevolking katholiek. De katholieke kerk is er al van de 15e eeuw, toen Portugese ontdekkingsreizigers en missionarissen langs de Angolese kust arriveerden. In Equatoriaal-Guinea identificeert meer dan 70 procent van de bevolking zich als katholiek.

Algerije, het eerste land dat hij bezocht, lijkt een onlogische keuze, want daar is de islam de staatsgodsdienst. Maar in Algerije is één van de belangrijkste christelijke denkers geboren: Sint-Augustinus. Hij was een Berber die Latijn sprak en is één van de grondleggers van de katholieke theologie. Op Afrikaanse bodem dus. 

De vraag is of die symbolische erkenning van het belang van Afrika voor de kerk ook zal gevolgd worden door daden, want Afrika speelt maar een marginale rol in het leiderschap van de Kerk. In het College van Kardinalen, dat de paus mag kiezen en vervolgens adviseren, zitten amper 14 Afrikanen op een totaal van 121. De Italianen hebben maar liefst 18 kardinalen in dat machtsorgaan.

Net als in de internationale politieke en economische instellingen worden de Afrikanen ook in de kerk schromelijk ondervertegenwoordigd.

Het pausbezoek moet ook tegengewicht bieden tegenover de evangelische en pinksterkerken die in Afrika steeds populairder worden. Die kerken zijn veel conservatiever en dat trekt vele Afrikaanse gelovigen aan, zeker sinds de hervormingen van Leo's voorganger Franciscus.

Vooral dan over het grootste ideologische twistpunt binnen de katholieke kerk: homoseksualiteit. Toen Franciscus besliste om priesters toe te staan ​​homoseksuele stellen te zegenen, hebben Afrikaanse bisschoppen zich daar fel tegen verzet. In Kameroen, één van de landen die hij bezocht, is homoseksualiteit bij wet verboden, zoals in tientallen Afrikaanse landen.

De paus heeft daarover gezwegen, net als over die andere gevoelige kwestie: polygamie. In een aantal Afrikaanse landen – waaronder Kameroen - is polygamie een diepgewortelde culturele praktijk.

De paus moest dansen op een slappe koord in zijn contacten met de politieke leiders van de landen die hij bezocht. Hij heeft er niet meteen de toonbeelden van democratie en respect voor de mensenrechten uitgekozen.

Neem nu de hoogbejaarde Paul Biya, met zijn 93 lentes de oudste president ter wereld. Al 4 decennia regeert hij Kameroen met ijzeren hand. Hij zet journalisten vast, onderdrukt de oppositie en vervalst verkiezingen.

Of neem Teodoro Obiang van Equatoriaal Guinea, de langstzittende president van het continent. Hij leidde het land al tijdens het vorige pausbezoek, 44 jaar geleden. Zijn regering is berucht voor het intimideren, arresteren en vervolgen van politieke tegenstanders, critici en journalisten. Rapporten spreken over martelingen en willekeurige moorden.

Activisten en ook katholieke geestelijken waren bang dat een pauselijk bezoek het kwalijke regime van die presidenten zou legitimeren en hun misdaden zou witwassen. In Kameroen hadden priesters vooraf bezwaar aangetekend bij het Vaticaan.

Maar paus Leo, die zich tijdens de eerste 10 maanden van zijn pontificaat op de achtergrond had gehouden, was tijdens deze reis ongewoon scherp.

Op bezoek bij de stokoude Paul Biya deed hij een oproep de rechtsstaat te respecteren en transparanter te besturen. Hij waarschuwde dat "de wereld wordt verwoest door een handvol tirannen".

In Equatoriaal Guinea vestigde hij de aandacht op de mensenrechtensituatie door een bezoek te brengen aan een van de meest beruchte gevangenissen van het land.

De paus kaartte tijdens zijn reis alle thema's aan die Afrika momenteel parten spelen en bezighouden. Migratie was één van die thema’s. Equatoriaal-Guinea is een van de landen die miljoenen dollars hebben ontvangen van de regering-Trump in ruil voor het opvangen van gedeporteerde migranten. Paus Leo heeft het migratie- en deportatiebeleid van de regering-Trump bij het begin van zijn reis als "uiterst repectloos" bekritiseerd.

Een ander thema is de aanwezigheid van belangrijke grondstoffen en mineralen, cruciaal voor de groene transitie én de wapenindustrie. Zowat een derde van de wereldreserves bevinden zich in de Afrikaanse bodem en er is een nieuwe wereldwijde wedloop losgebarsten op de Afrikaanse bodemschatten.

Angola is één van die landen die rijk is aan olie en mineralen, maar wordt gekenmerkt door grote ongelijkheid. In de hoofdstad Luanda liggen welvarende wijken naast uitgestrekte sloppenwijken.

Ook in Equatoriaal-Guinea is olie ontdekt. De elite heeft zich verrijkt en de bevolking bleef arm.

In Angola waarschuwde de paus daarom diegenen die de rijkdommen van hun land plunderen ten koste van de armen. In Equatoriaal-Guinea merkte hij op dat zijn bezoek samenviel met de eerste verjaardag van het overlijden van paus Franciscus. Hij citeerde de overleden paus door de inkomensongelijkheid aan de kaak te stellen, die volgens hem was verergerd door een wereldeconomie die zich richt op winstmaximalisatie ten koste van alles.

"Het is vandaag de dag nog duidelijker dan in voorgaande jaren dat de toename van gewapende conflicten vaak wordt aangewakkerd door de kolonisatie van olie- en mineraalvoorraden, zonder rekening te houden met het internationaal recht of het zelfbeschikkingsrecht van volkeren", aldus paus Leo.