Het grootste probleem bij internering zit in de doorstroom naar de juiste zorg, de voorzieningen zitten structureel vol en het aanbod is versnipperd. Dat zegt forensisch psychiater Rudy Verelst nu blijkt dat de België sinds 2020 zo'n 2 miljoen euro aan boetes en schadevergoedingen betaalde omdat geïnterneerden niet goed worden behandeld.
"Systeem werkt niet zoals het is bedoeld": waarom België miljoenen euro's moet ophoesten door problemen bij internering
De Belgische staat betaalde sinds 2020 ongeveer 2 miljoen euro aan schadevergoedingen en boetes door problemen in de manier waarop geïnterneerden worden behandeld. Dat blijkt uit recente cijfers die opgevraagd werden via een parlementaire vraag. De cijfers heropenen het debat over een systeem dat al jaren onder druk staat: internering. Overbevolking, beperkte begeleiding en een mix van verschillende problematieken: ons land werd al meer dan 20 keer veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Volgens experts zit het probleem niet alleen in de uitvoering, maar ook in de fundamenten van het systeem zelf. "Het systeem werkt niet zoals het bedoeld was", zegt professor penologie Lars Breuls (VUB) in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "We zitten met een structureel mensenrechtenprobleem."
Internering wordt opgelegd aan mensen die strafbare feiten hebben gepleegd, maar bij wie een ernstige geestesstoornis een doorslaggevende rol speelt. "Door die mentale problematiek hebben ze niet de volledige controle over hun daden. Daarom spreken we juridisch niet over schuld in de klassieke zin. Het doel is tweeledig: bescherming van de samenleving en behandeling", zegt Breuls.
Wat is internering?
Wie een misdrijf pleegt, maar dit doet terwijl hij of zij zich door een psychische stoornis niet onder controle had, kan ontoerekeningsvatbaar worden verklaard. In dat geval wordt de persoon niet strafrechtelijk verantwoordelijk gehouden voor de gepleegde feiten.
Een geïnterneerde krijgt daarom geen straf, maar een beschermingsmaatregel. In tegenstelling tot een straf heeft die maatregel geen vaste einddatum: ze loopt zolang als nodig is. De internering duurt tot een rechter oordeelt dat de psychische toestand voldoende gestabiliseerd is en er geen gevaar meer is voor de samenleving.
Wie beslist en op basis waarvan?
De beslissing tot internering wordt genomen door de strafrechter, op basis van psychiatrische expertise. "Een deskundigenverslag is wettelijk verplicht", legt Breuls uit. "De rechter baseert zich daarop om te bepalen of iemand onder de maatregel valt."
Maar net daar wringt het schoentje, zegt hij. "Gerechtspsychiaters zijn schaars. Ze moeten vaak lang wachten op vergoedingen en de werkomstandigheden zijn niet altijd ideaal."
Daarnaast is de evaluatie vaak beperkt in tijd. "We spreken soms over korte gesprekken en beperkte observaties. Dat zet de wetenschappelijke betrouwbaarheid van sommige expertises onder druk."
Er zijn forensisch psychiatrische centra, maar die zitten vol. Daardoor belanden mensen toch in gevangenissen, op gewone afdelingen zonder aangepaste zorg
Lars Breuls, professor penologie aan de VUB
Internering geldt in principe voor onbepaalde duur. "Iemand blijft geïnterneerd tot die persoon genezen is", zegt Breuls. "Maar dat is een moeilijke logica, want sommige aandoeningen zijn niet volledig te genezen."
Waar geïnterneerden terechtkomen, hangt af van hun risicoprofiel. In theorie horen ze niet in de gevangenis, maar in gespecialiseerde zorginstellingen. In de praktijk is dat anders.
"Er zijn forensisch psychiatrische centra, maar die zitten vol", zegt Breuls. "Daardoor belanden mensen toch in gevangenissen, vaak op gewone afdelingen zonder aangepaste zorg."
Wat is het verschil tussen een internering en een gevangenisstraf?
"Het grootste knelpunt zit in de doorstroom"
Forensisch psychiater Rudy Verelst schetst het systeem van binnenuit. Hij stelt dat het probleem zich vooral na de uitspraak voordoet. "Het grootste probleem zit in de doorstroom naar de juiste zorg", zegt hij. "De voorzieningen zitten structureel vol en het aanbod is versnipperd."
Daardoor komen mensen vaak niet terecht waar ze horen. "Soms belanden ze in settings die niet aangepast zijn aan hun noden, of zelfs in de gewone gevangenis."
Diagnose blijft deels interpretatie
Volgens Verelst is internering geen exacte wetenschap. "Er bestaan geen bloedtesten of objectieve markers. Het inschatten van psychiatrische stoornissen blijft deels interpretatie."
Daardoor kunnen er verschillen bestaan tussen besluiten van meerdere experten. "Bij bepaalde persoonlijkheidsstoornissen is er ruimte voor interpretatie. Dat leidt soms tot variatie in adviezen."
Toch ziet hij ook vooruitgang. "De procedures zijn transparanter geworden en de rechten van betrokkenen zijn versterkt. Er is meer ruimte voor discussie en meer betrokkenheid van advocaten."
Er bestaan intussen observatiecentra waar mensen intensiever worden opgevolgd, wat de kwaliteit van de inschatting kan verbeteren. Maar ook dat volstaat niet om het bredere probleem op te lossen. "De kern blijft de capaciteit", zegt Verelst. "Zonder voldoende plaatsen en een betere afstemming tussen zorg en justitie blijft het systeem vastlopen."
Gerechtspsychiater: "Vroeger ging een diagnostisering van een geïnterneerde soms te snel, vandaag is dat beter"
