De prijs van paniek: hoe criminelen voedingsbedrijven proberen af te persen (en wat die daartegen doen)

Rattenvergif in babyvoeding, de gedachte alleen al is zowel voor ouders als voor de producenten pure horror. En al zeker als dan blijkt dat het er doelbewust in werd gemengd door een halve gare die mogelijk uit is op geld.

Het gebeurde dit weekend in het oosten van Oostenrijk, waar een alerte klant gelukkig op tijd merkte dat er iets mis was met een potje babyvoeding van fabrikant HiPP. Tot dusver heeft er niemand van gegeten, maar de vrees is wel dat er nog potjes in omloop zijn. Later werden er ook 2 vergiftigde potjes ontdekt in Brno, in Tsjechië.

Het zou mogelijk gaan om een poging tot afpersing, stellen de autoriteiten. Voor de zekerheid roept HiPP zijn hele assortiment terug in Oostenrijk en ook producten in Tsjechië en Slovakije.

Julie Strypstein, directeur operations bij de vzw FoodSecurity, die Belgische voedingsbedrijven ondersteunt in tijden van crisis, herkent de manier van werken. "Er zijn ook hier concrete gevallen geweest in het verleden, maar het ging dan voornamelijk over dreiging", zegt ze in De Ochtend op Radio 1.

In 2019 nog: toen kregen Belgische voedingsbedrijven als IJsboerke en Jules Destrooper, maar ook buitenlandse spelers als Ferrero en Lavazza, dreigbrieven, allemaal verstuurd vanuit België. De schrijvers, die zichzelf 'zakenlui' noemden, eisten 300.000 euro in bitcoin. Als de bedrijven er niet op ingingen, zouden voedingswaren vergiftigd worden met oleandrine, een giftige stof die hartproblemen kan veroorzaken.

De grote media-aandacht ten spijt bleek het uiteindelijk te gaan om loze dreigementen, vertelt Jef Segers van IJsboerke. Ten tijde van de brieven moesten de kantoren in Tielen op een bepaald moment ontruimd worden, omdat er ook een verdacht poeder in de enveloppe zat. 

"Maar dat bleek een storm in een glas water te zijn. We hebben daar dan ook - gelukkig maar - weinig na-effecten van gehad. Nu kunnen we er dus mee lachen, toen was dat wat minder."

Ook bij koekjesfabrikant Jules Destrooper in Ieper moest destijds even een deel van het bedrijf in quarantaine na ontvangst van een poederbrief. Het bedrijf liet toen weten extra veiligheidsmaatregelen te nemen, aan het personeel werd ook gevraagd nog aandachtiger te zijn voor de voorschriften. 

CEO Wim Petermans bevestigt dat het onderzoek destijds geen concreet spoor heeft opgeleverd. Maar de veiligheidseisen blijven hoog, zegt hij. "We nemen geen enkel risico. We waken niet alleen over de kwaliteit, maar ook over de veiligheid van onze producten. Daarom gelden er duidelijke procedures rond de toegang tot onze bakkerij en opslagruimtes voor ingrediënten en worden onze producten onderworpen aan kwaliteitscontroles voordat ze naar de consument vertrekken."

Dat zijn exact de maatregelen die experten ook aanraden. "Bedrijven nemen zogenaamde 'food defense'-maatregelen, een term die uit Amerika komt", vertelt Strypstein. "Dat zijn de maatregelen die ervoor zorgen dat je jezelf beschermt tegen opzettelijke contaminatie van voeding."

"Zo zorgen ze er eerst en vooral voor dat buitenstaanders niet binnen kunnen op de productiesite. Maar ze doen ook uitgebreide kwaliteitscontroles om ervoor te zorgen dat ze exact weten wat ze op het einde van de rit op de markt brengen."

Dat bevestigt ook voedingsfederatie Fevia. "Belgische voedingsbedrijven investeren al jaren sterk in preventie en controle. Denk bijvoorbeeld aan strikte controlesystemen die continu processen opvolgen, de traceerbaarheid van grondstof tot eindproduct, regelmatige audits en certificeringen, opleiding van medewerkers op alle niveaus en snelle procedures voor terugroepacties indien nodig."

Volgens Fevia behoort België tot de top in de wereld als het gaat over voedselveiligheid. Dat bleek een paar jaar geleden ook uit de Global Food Security Index van The Economist. België stond daarin op het vlak van voedselkwaliteit en -veiligheid op de vierde plaats wereldwijd.

Maar zelfs na zo'n streng beveiligde productiefase dreigt nog altijd de grote, boze buitenwereld. Dat beaamt ook Strypstein. "Om voeding te verontreinigen, is de winkel doorgaans het meest kwetsbare punt. Maar zelfs daarvoor zijn er maatregelen. Zo zijn de verpakkingen vaak zo gemaakt dat consumenten het meestal zouden zien als ermee geknoeid wordt."

Kan zulke afpersing ook echt werken? "Het hangt ervan af wat je wilt bereiken", zegt Strypstein. "Als je heel veel mensen wilt treffen niet, want mensen kopen niet op hetzelfde moment dezelfde producten en eten ze niet op hetzelfde moment. Dus de doelstelling van zulke criminelen is vaak persoonlijk geldgewin."

Vandaar dat criminelen via dreigementen proberen in te spelen op bezorgdheid en paniek bij een breed publiek. Als er zulke dreigementen zijn, onderzoekt de vzw FoodSecurity eerst hoe waarschijnlijk die zijn. "Nadien gaan we met de politie uitzoeken waar een eventuele besmetting zou kunnen gebeuren."

Van dreigement tot uitvoering, dat blijft nog altijd een heel grote stap en is dus uitzonderlijk. Maar ook in onze contreien is het wel degelijk al eens gebeurd. In 2002 bijvoorbeeld. Turnhoutenaar Frans V.L. maakte er toen een sport van om dreigbrieven te sturen naar grote bedrijven als Albert Heijn, Sara Lee en Campina.

Van dat zuivelbedrijf eiste hij 200.000 euro. Als de directie niet betaalde, zou hij stukjes metaal in producten vermengen. Maar Campina plooide niet en Frans V.L. ging verder: hij zou gif in de producten draaien.

Dat dreigement voerde hij ook uit: hij kocht Campinaproducten in de winkel, spoot er op de parking insecticide in en plaatste die dingen dan terug in de rekken. Vier mensen in Nederland werden ziek na het eten van yoghurt en chocoladepudding. De rechter zou later stellen dat er louter door toeval geen doden vielen.

Frans V.L. kon uiteindelijk gevat worden, maar pas nadat Campina hem een deel van het losgeld betaalde. De politie kwam hem, met de hulp van de FBI, op het spoor. Hij werd opgepakt in 2003 toen hij het losgeld van de daarvoor geopende Campina-rekening probeerde te halen. In 2004 werd hij veroordeeld tot 10 jaar cel.

Fast forward naar het heden. In Oostenrijk is de politie momenteel op zoek naar alle mogelijke tips en aanwijzingen aan de bevolking om de zaak met het rattenvergif in de potjes babyvoeding op te lossen. Iedereen die iets heeft gezien, wordt verzocht contact op te nemen met de politie.

De verdachte potjes kunnen naar verluidt vrij goed worden herkend: het deksel zou al geopend zijn en dus geen typisch klikgeluid meer maken, getuigen spraken ook van een rare, wat bedorven geur. De politie zoekt naar eigen zeggen ook heel specifiek naar potjes met een witte sticker en een rode cirkel op de bodem.

HiPP zelf heeft ook een hotline geopend voor bezorgde ouders. Het Oostenrijkse Voedselagentschap zegt alvast dat "bijzondere voorzichtigheid geboden is totdat de zaak volledig is opgehelderd". Voor alle duidelijkheid: over de HiPP-babyvoeding die in ons land wordt verkocht, bestaat geen bezorgdheid.