"Met God aan onze kant": kan oorlog rechtvaardig zijn?

Op Goede Vrijdag dit jaar, op 3 april, werd een Amerikaanse piloot neergehaald boven Iran. Op paaszondag werd hij gered. De Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth (of minister van Oorlog zoals hij zichzelf noemt) stond voor de camera's en zei met de kracht van een man die zichzelf graag gelooft: "Shot down on a Friday — Good Friday. Hidden in a cave. And rescued on Sunday. A pilot reborn. God is good."

God is goed. Mogelijk. Maar is de oorlog zoals die in Iran dat ook? Het is een vraag die paus Leo XIV niet langer omzeilt.

Minister Hegseth hield op 26 maart een gebedsbijeenkomst in het Pentagon. Hij riep op tot onstuitbaar geweld tegen de vijanden van Amerika, en las voor uit een bijbel met 2 symbolen van de kruisvaarders. Niet toevallig de 2 symbolen die hij ook als tatoeages op zijn lichaam draagt.

Het gaat om het Jeruzalemkruis en de zin "Deus Vult", Latijn voor "God wil het", de historische kruisvaartkreet uit het jaar 1095 die het Heilige Land moest heroveren. De vermeende goddelijke wil achter de strijd.

De paus reageerde kort en messcherp. "Wee degenen die religie en de naam van God misbruiken voor hun eigen militaire, economische en politieke gewin, en het heilige meetrekken in de duisternis." Amerikaans president Donald Trump noemde paus Leo vervolgens zwak, links-radicaal en vreselijk in internationale politiek.

Trump schreef op Truth Social dat hij geen paus wil die de president van Amerika bekritiseert. Leo antwoordde rustig maar krachtdadig: hij zou blijven spreken, en hij was niet bang. “De inzet van religie om oorlogen te rechtvaardigen is niet gepermitteerd.” 

Die stelling raakt aan iets ouds en dieps. De leer van de rechtvaardige oorlog — bellum iustum — is geworteld in de klassieke oudheid en is verder uitgewerkt door christelijke theologen zoals Augustinus en Thomas van Aquino. Een oorlog is rechtvaardig wanneer hij gevoerd wordt om een echte, ernstige schade af te wenden. Wanneer alle andere middelen zijn uitgeput, of wanneer de schade die hij veroorzaakt niet groter is dan het kwaad dat hij bestrijdt.

Bijkomende voorwaarde: de oorlog moet worden gevoerd met de juiste intenties. 

4 criteria. 4 hoge drempels voor oorlog. Voer voor discussie. 4 vragen die niemand in Washington D.C. of Tel Aviv in feite heeft beantwoord. Soms worden de vragen straal genegeerd of ziet men niet de donkere en tragische schaduwkanten van bloedvergieten. Zo verwijderde de oorlog in Irak in 2003 de dictator Saddam Hoessein, maar het machtsvacuüm bracht ook ellende, anarchie en chaos. En een golf van IS-terreur in de hele wereld.

De Tweede Wereldoorlog was allicht wél zeer begrijpelijk in zijn motivatie: een moedige en noodzakelijke strijd tegen het fascisme. Let wel: ook de geallieerden begingen gruwelijkheden. De Oekraïners voeren sinds 2022 een gerechtvaardigde verdedigingsoorlog tegen ongeoorloofde Russische agressie.

De oorlog van Israël tegen Gaza was niet alleen buiten proportie na de aanslagen van Hamas in Israël op 7 oktober 2023. Hij hield ook totaal geen rekening met het leed van de burgers en ontaardde al snel in genocidaal geweld.

Op zaterdagochtend 28 februari 2026 trok de VS samen met Israël zonder overleg met partners of bondgenoten, zonder nationaal en internationaal mandaat, en zonder uitgedokterde strategie ten oorlog tegen Iran. 

Er liep op dat moment nog een diplomatiek spoor. Volgens Iran en Oman was een nucleaire deal zelfs nabij. Maar Trump raakte gefrustreerd over het trage tempo van vooruitgang. En hij werd opgejaagd door een PowerPoint-presentatie van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu in de crisiskamer van het Witte Huis. "Sounds good to me", zei hij. Vervolgens vielen de bommen.

De vraag is al vaker gesteld: is Amerikaans wapengekletter de juiste remedie om van Iran een vrij land te maken? Staat de betaalde prijs — in Iraanse levens, in regionale instabiliteit, in olieprijzen die de Europese, Aziatische, Afrikaanse en Amerikaanse middenklasse treffen, in het geopolitieke kapitaal dat China en Rusland intussen vergaren — in verhouding tot het beoogde doel?

Of hanteert Trump het autocratische principe van de wet van de knuppel: het brute geweld dat primeert op de chaos van de geest, met name democratie, overleg en twijfel? 

Trump laat zijn presidentschap baden in een soort christelijk nationalisme. In Trump zien zijn aanhangers een soort Christusfiguur, zeker sinds hij een moordaanslag op enkele millimeters na wonderlijk overleefde op 13 juli 2024. Trump die op 13 april 2026 een brug te ver ging, zelfs voor zijn MAGA-achterban, door zichzelf als Jezus af te beelden. Godslastering! 

De 1,8 miljard euro die Trump dagelijks uitgeeft aan de oorlog in Iran, had 87 miljoen levens kunnen redden. Woorden van Tom Fletcher, het hoofd van de humanitaire dienst van de VN. Hij noemt de oorlog roekeloos.

Rusland verdient intussen fortuinen aan de stijgende olieprijzen. En China heeft meer manoeuvreerruimte in de Zuid-Chinese Zee sinds het vliegdekschip Abraham Lincoln in de Perzische Golf gestationeerd ligt. In Iran staan miljoenen burgers doodsangsten uit. Van vrijheid en democratie is voor hen in de verste verte helaas geen sprake.

Dat is de realiteit die geen enkele 'Deus Vult'-tatoeage kan retoucheren. Aartsbisschop Timothy Broglio, de leider van meer dan 200 priesters die katholieken in het Amerikaanse leger wereldwijd begeleiden, zei het op paaszondag met opmerkelijke helderheid: “Het is moeilijk om deze oorlog te beschouwen als iets wat door de Heer wordt gesteund.” Dit is dus niet de stem van een linkse activist. Een prelaat die weigert om deze oorlog een heilige zaak te noemen.

Hegseth draagt kruisvaarderssymbolen op zijn huid. Nochtans waren de kruistochten geen jubelhoofdstuk in de geschiedenis. Ze waren eeuwenlang een bron van geweld, verdeeldheid en moreel verval. De Kerk heeft ze niet voor niets betreurd. Ik moet terugdenken aan de latere brandstapels van de 16e eeuw en haar heilige oorlogen.

Of aan een onvergetelijke song van Bob Dylan: 'With God on our side', één van Dylans krachtigste anti-oorlogsliedjes, geschreven in 1963. Dylan was toen 22 jaar. Het was al zijn definitieve antwoord op Deus Vult.

Het lied is een ironische, bittere kroniek van de Amerikaanse oorlogsgeschiedenis — van de uitroeiing van de inheemse Amerikanen, over de Spaans-Amerikaanse oorlog, de Eerste en Tweede Wereldoorlog, tot aan de Koude Oorlog. In elk vers beschrijft Dylan hoe de VS vele oorlogen voerde, telkens met dezelfde rechtvaardiging: God staat aan onze kant.

De kern van de boodschap is in feite diep treurig: als je kunt beweren dat God aan jouw kant staat, hoef je niet meer na te denken over de morele vraag of een oorlog ook rechtvaardig is. Dat is de wet van de knuppel of de knots. De overwinning wordt dan automatisch bewijs van goddelijke goedkeuring en de vijand wordt automatisch het kwaad.

Dylan trekt die logica door tot in het absurde: zelfs de Duitsers, de vijand in de Tweede Wereldoorlog, geloofden dat God aan hún kant stond. Wie heeft dan gelijk? Het lied eindigt met een bijna wanhopige vraag: als God werkelijk aan onze kant staat, dan kan Judas — die Jezus verraadde — ook vergeven worden, toch? En als dat zo is, wat zegt dat dan over ons eigen doen en laten?

De parallel met het huidige debat rond Trump en paus Leo XIV is treffend. Dylan schreef het lied meer dan 60 jaar geleden, maar de kritiek is dezelfde die Leo vandaag formuleert: het misbruiken van Gods naam om militair geweld te “heiligen” maakt de gezegende zaak tot een lege huls, en de oorlog tot iets oncontroleerbaar gevaarlijks.

Op 10 december 2009, in zijn eerste ambtsjaar, hield Barack Obama in Oslo zijn Nobelprijs voor de Vrede-toespraak over oorlog. Het was een opmerkelijk eerlijke en zelfs paradoxale speech: hij aanvaardde een vredesprijs terwijl hij net de oorlog aan het uitbreiden was in Afghanistan. Het centrale argument van zijn toespraak was precies het concept van de “rechtvaardige oorlog”.

Obama stelde onomwonden dat hij als opperbevelhebber verantwoordelijk was voor het sturen van soldaten naar de strijd, en dat hij die realiteit niet kon wegwensen met mooie woorden over geweldloosheid. Hij noemde Mahatma Gandhi en Martin Luther King bewonderenswaardig, maar zei ook dat hun methoden niet werken tegen een Hitler of een Al Qaeda. 

Hij somde de klassieke voorwaarden van oorlog op: geweld als laatste redmiddel, met een kracht die proportioneel is tegenover het doel, en burgers die zoveel mogelijk moeten worden gespaard.

Obama waarschuwde dat landen die oorlog voeren altijd geneigd zijn zichzelf het morele gelijk toe te eigenen. Hij erkende expliciet dat Amerika zélf niet altijd zijn eigen normen naleeft. In het licht van het huidige debat over Iran is zijn toespraak van 17 jaar geleden opvallend relevant: Obama stelde criteria voorop. Trump en Hegseth doen precies het omgekeerde: ze beginnen met de conclusie - God staat aan onze zijde - en ze slaan de criteria over.

Er is iets diep verontrustends aan een democratie die oorlog voert met de taal van het sacrale. Niet omdat geloof geen rol zou mogen spelen in het publieke leven. Dat is de kwestie niet. Maar omdat het misbruik van religie om geweld te rechtvaardigen — een piloot vergelijken met de verrezen Christus, "God wil het" op je arm tatoeëren terwijl je bommen laat vallen op scholen en appartementsgebouwen — de morele ernst van oorlog vervangt door spektakel. Door triomfalisme. 

Kan geweld ooit heilig zijn? Het is een vraag die schuurt. De geschiedenis leert dat elke partij zich graag beroept op een hogere macht, alsof die de twijfel kan sussen. Maar misschien is dat net de kern: twijfel verdraagt geen kogels. Wie God aan zijn zijde claimt, sluit de deur voor reflectie. En toch, tussen puin en verlies, zoeken mensen naar betekenis. Misschien niet omdat God oorlog zegent, maar omdat mensen weigeren te geloven dat lijden zinloos is.

Allicht is dat de reden waarom de paus zich verzet tegen het fenomeen oorlog als scheidsrechter van conflicten. Paus Leo lijkt niet bevreesd voor de vraag die iedereen lijkt te mijden: als God werkelijk goed is, hoe rechtvaardigen we dan de dood van duizenden mensen in dat grote land Iran, dat wekenlang is gebombardeerd? Die vraag verdient een antwoord. Tot nu toe kregen we alleen bommen en raketten.