Neen, er is geen Derde Wereldoorlog (en die zal er ook niet komen)

Van Oekraïne over het Midden-Oosten tot Soedan en ver daarbuiten: wereldwijde spanningen en oorlogen tekenen vandaag de internationale actualiteit. Steeds meer landen raken daarbij direct of indirect betrokken.

Het is dan ook niet vreemd dat de wereld voor velen onrustig aanvoelt. Op sociale media, maar even goed in onze mailbox, duikt dezelfde vraag telkens opnieuw op: zijn we op weg naar een Derde Wereldoorlog? Of meer nog: is die al bezig?

Om die vraag te beantwoorden, spreekt VRT NWS met historicus Nico Wouters. Hij is hoofd van het CegeSoma, het Studiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij. Wouters is gespecialiseerd in de Tweede Wereldoorlog, de periode waarmee vandaag vaker wel dan niet wordt vergeleken.

Dus: stevenen we nu af op een Derde Wereldoorlog? In het kort: neen. En dat begint al bij iets eenvoudigs, namelijk de definitie van een wereldoorlog. Want die bestaat niet. Volgens Wouters is dat essentieel om te begrijpen. "Waar begrippen zoals genocide juridisch afgebakend zijn, is dat niet zo voor een wereldoorlog. Dat maakt dat de voorbeelden die we kennen, de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, vorm geven aan de term."

Er is ook geen internationale instantie die beslist wanneer een broeihaard van conflicten officieel een wereldoorlog wordt. De term is na de Tweede Wereldoorlog simpelweg ingeburgerd geraakt. 

Wat maakte de wereldoorlogen dan wereldoorlogen? De schaalgrootte, de duur en ontwrichting van hele maatschappijen, zegt Wouters. De totale oorlog betekende dat bijna elk aspect van het dagelijkse leven, van de economie tot cultuur, ondergeschikt werd aan het militaire doel.

"Wat nu gebeurt in de wereld, is voor alle duidelijkheid zeer ernstig. Maar mensen lijken te onderschatten hoe ingrijpend de wereldoorlogen waren. Het grootste deel van de wereld was erbij betrokken. Jarenlang werd eigenlijk aan hele samenlevingen gevraagd om te leven in functie van de oorlog."

Een wereldoorlog ontstaat daarnaast niet alleen door schaal, maar ook doordat afzonderlijke grote oorlogen rechtstreeks verwikkeld geraken. "Dat gebeurde bij de Tweede Wereldoorlog eigenlijk pas eind 1941, wanneer de oorlogen op Europese grond en Aziatische grond - tot dan 2 aparte oorlogen - samenklitten tot één wereldwijd conflict", zegt Wouters. "En dat is vandaag allemaal niet aan de orde."

Hoewel de wereld vandaag met heel wat oorlogen en spanningshaarden wordt geconfronteerd, leven we in heel andere context dan in de eerste helft van de 20e eeuw. "Er zijn veel meer structurele verschillen dan overeenkomsten", zegt Wouters. Die verschillen zijn essentieel om te begrijpen waarom de huidige situatie niet zomaar te vergelijken valt met toen.

Een eerste groot verschil is dat de beide wereldoorlogen ontstonden door een existentiële vijandschap tussen Europese grootmachten, met Duitsland als centrale speler. Die landen en grote rijken zaten vast in een strijd om een totale overwinning. Die Europese grootmachten controleerden bovendien een koloniaal systeem. 

"Daardoor werden grote delen van Azië en Afrika automatisch meegezogen in een conflict zodra Europese kernlanden met elkaar in oorlog raakten", zegt Wouters. Dat systeem bestaat vandaag niet meer, waardoor de automatische wereldwijde escalatie die toen bijna ingebakken zat, nu ontbreekt.

Daarnaast zijn de internationale overlegstructuren en het internationaal recht veel sterker uitgebouwd dan destijds. Organisaties zoals de Verenigde Naties, multilaterale verdragen en diplomatieke netwerken vormen een buffer die in 1913 of 1938 niet bestond.

Ook nationale politieke systemen zijn vandaag veel sterker. In de jaren 20 en 30 waren veel democratieën jong, kwetsbaar en politiek instabiel. "Nu is de democratische weerbaarheid in Europa en de Verenigde Staten - zelfs met een onvoorspelbare president - veel groter", zegt Wouters.

Hij verwijst daarbij bijvoorbeeld naar Hongarije, waar de kiezers afgelopen weekend massaal Viktor Orbán hebben weggestemd na 16 jaar aan de macht. "Ondanks jarenlange afbraak van de rechtsstaat bleef de democratie uiteindelijk sterk genoeg om zonder geweld een politieke ommekeer mogelijk te maken."

Nog een belangrijk structureel verschil met de eerste helft van de 20e eeuw is de rol van globalisering. "In 1913 was ook al sprake van een geglobaliseerde economie. Die heeft toen de Eerste Wereldoorlog niet tegengehouden. Maar de situatie is vandaag nog anders."

"Een totale oorlog zou haaks staan op de belangen van een geglobaliseerd economisch systeem. Grote transnationale bedrijven en verweven markten hebben niets te winnen bij een langdurig, allesvernietigend conflict."

Daar komt bij dat de huidige economische verwevenheid vandaag een veel grotere invloed heeft op politieke besluitvorming dan in de jaren 30, toen autoritaire staten de bedrijven volledig ondergeschikt konden maken.

De wereldoorlogen waren dus het resultaat van een combinatie van factoren. "Zelfs als één van die factoren vandaag opnieuw zou opduiken, leidt dat nog niet tot een wereldwijde escalatie."

"Tijdens de Koude Oorlog bijvoorbeeld bestond er een halve eeuw lang een intense ideologische vijandschap tussen Oost en West, met verschillende regionale conflicten. Toch kwam het nooit tot een wereldoorlog, terwijl de omstandigheden toen op papier veel gunstiger waren voor een totale oorlog dan nu."

We hoeven dus niet te vrezen voor een nieuwe wereldoorlog. Al zijn er wel lessen uit te trekken. "Maar daarvoor stellen we de verkeerde vragen", zegt Wouters. "We gaan niet goed om met de erfenis van de 20e eeuw. We maken heel oppervlakkige, zinloze vergelijkingen en blijven daarover discussiëren. Dat is jammer."

"Men blijft bijvoorbeeld debatteren over of er een vergelijking te maken is tussen het beleid van Donald Trump en het fascisme. Zulke gesprekken in de media zijn contraproductief, terwijl de rol van de media net nu heel belangrijk is."

"Het zou veel zinniger zijn om te discussiëren over de rol van het parlement, het middenveld en de media in democratieën. We moeten ons afvragen wat de band moet zijn tussen een staat en multinationals. Dat zijn complexere vragen, maar daar leer je iets uit."

"Door de oppervlakkige fixatie op de Tweede Wereldoorlog riskeren we blind te blijven voor andere gevaren", zegt Wouters. Want dat er geen wereldoorlog op komst is, betekent niet dat we ons geen zorgen moeten maken. "Integendeel. De razendsnelle ontwikkeling van artificiële intelligentie kan de komende jaren een enorme economische en sociale schok veroorzaken."

"Die ontwrichting onderschatten we vandaag sterk, terwijl net zulke economische onzekerheid in de jaren 30 mee de voedingsbodem vormde voor radicalisering."

Daarnaast maakt Wouters zich zorgen over het toekomstperspectief van jongeren. "Je ziet een generatie opgroeien die weinig houvast ervaart, vastzit in echokamers van sociale media en steeds minder gelooft dat de democratie hun problemen kan oplossen."

"Dat gebrek aan perspectief is een gevaar dat we ernstig moeten nemen." Volgens de historicus is dat een van de duidelijkste parallellen met de jaren 20 en 30. Ook toen keerde een deel van de jeugd zich af van het democratische systeem, uit frustratie over economische onzekerheid en het gevoel dat de politiek geen antwoorden bood. "Dat risico zie ik vandaag opnieuw opduiken", zegt hij.

En de signalen zijn er al: enquêtes tonen dat een groeiend aantal jongeren autoritaire leiderschapssystemen aantrekkelijker vindt dan de parlementaire democratie. Wouters vreest dat dat de komende 10 à 20 jaar sterker aan de oppervlakte kan komen.

"Daar moeten we nu iets aan doen. Een mirakeloplossing bestaat niet en het zal op verschillende manieren moeten, maar ik geloof dat het onderwijs daar een grote rol in moet spelen."