'Postkoloniaal?' Een tentoonstelling over de wereldwijde Europese graaicultuur en zijn gevolgen tot op vandaag

Het Huis van de Europese Geschiedenis in het Leopoldpark in Brussel is op zich ook al een stukje geschiedenis. Het is gehuisvest in een prachtig artdecogebouw, een voormalige tandartsenpraktijk.

Tegelijk is het een vrij nieuw museum, opgericht in 2017, zonder objecten en kunstwerken met een schaduwzijde. Maar het kolonialisme is zo eigen aan de Europese geschiedenis, dat je het niet kan wegmoffelen in een museum als dit.

Curatoren bogen zich al jaren voor de oprichting van het museum over de vraag hoe ze dat gevoelige thema in beeld moesten brengen. Daarin kozen ze uiteindelijk voor een kritische aanpak: kolonialisme is een aanslag op de menselijke waardigheid.  

Op het hoogtepunt van hun koloniale macht, net voor de Eerste Wereldoorlog, beslisten het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Nederland, België, Duitsland, Spanje, Portugal, Italië en Denemarken over het lot van honderden miljoenen mensen in Afrika, Azië, Amerika en Oceanië.

De kolonisatoren gebruikten buitensporig geweld om land en grondstoffen te veroveren, en verbloemden hun beleid met racistische ideeën en beschavingsdrift. Opvallend, ook landen die zelf geen kolonie hadden, deelden in de winst door bijvoorbeeld aandelen te kopen van koloniale bedrijven. 

Die lange geschiedenis van slavernij, grondstoffenjacht en discriminatie wordt in de tentoonstelling geïllustreerd met protserige kaarten buiten proportie, zoals die van Portugal, waarop ook nog zijn kolonies Mozambique en Angola zijn ingekleurd.

"Portugal is geen klein land", staat eronder. De leiders maakten ook geen geheim van hun machtswellust. Op een presse-papier staan de woorden van Leopold II uit 1860: "Il faut à la Belgique une colonie" of "België moet een kolonie hebben".

De dekolonisering kreeg vorm na de Tweede Wereldoorlog, waarin veel militairen uit de kolonies hadden meegevochten met de legers van hun kolonisatoren. Ook uit die periode zijn een aantal interessante stukken te bekijken. Originele documenten van het Pan-Afrikaanse Congres in Manchester in 1945, bijvoorbeeld, of een dagblad van de beroemde Conferentie van Bandung in 1955.  

Opvallend is de spreidstand van de Europese landen in aanloop naar de dekolonisering. Aan de ene kant publiceerden en onderschreven ze ronkende teksten en verklaringen over de zelfbeschikking van de volkeren en veroordeelden ze slavernij.

Aan de andere kant werden toch nog Afrikanen als primitieven tentoongesteld op de Wereldtentoonstelling in 1958 in Brussel. Ook de vrijheidsstrijders zelf kozen niet altijd de weg van de dialoog; heel wat onafhankelijkheidsbewegingen tijdens en na de dekolonisatie liepen uit op geweld. 

Heel bijzonder en minder gekend is de manier waarop ook de Europese Unie vorm kreeg dankzij de kolonies.

In de tussenoorlogse periode en zeker in de jaren '50 bouwden de Europese landen hun Europese Economische Gemeenschap uit (EEG), met als principe dat ook de kolonies dat grote, naoorlogse Europa mee moesten gaan vorm geven.

"Eurafrika" moest een tegengewicht bieden aan de nieuwe grootmachten, de Verenigde Staten en de Sovjetunie, maar ook aan onafhankelijkheidsstrijders zoals president Nasser van Egypte, die zo vermetel was om het Suezkanaal af te sluiten. Een zet die Frankrijk, Groot-Brittannië en Israël beantwoordden met een militaire invasie.

Ook vandaag is Europa nog altijd niet het vredesproject dat het uitdraagt, zeggen de curatoren van de tentoonstelling in Brussel.  Net als in de jaren '50 gaat Europa vandaag een wedloop aan met China en anderen over de grondstoffen in Afrika, waarbij de aandacht voor de plaatselijke bevolking ook maar een dun laagje retoriek is bovenop de economische belangen.

De Europese Unie heeft verschillende projecten in voormalige kolonies, in het kader van zijn zogenoemde Global Gateway Project voor investeringen in infrastructuur, energie, transport en dergelijke. Dat is dan weer een antwoord op het enorme Chinese Belt and Road-initiatief. Spijtig dat die hedendaagse vormen van verdoken kolonialisme nauwelijks ter sprake komen. 

Aan pamfletten, met rode verf bekladde standbeelden en verscheurde Zwarte Piet-posters geen gebrek. De schokgolven die de kolonisatie hebben teweeggebracht, zowel in de landen van herkomst als hier bij ons, krijgen veel aandacht. Ook met muziek en hedendaagse kunst én in getuigenissen van nakomelingen. 

Het vraagteken van de titel "Postkolonialisme?" blijft ook aan het eind van de tentoonstelling staan. Als educatief project kunnen leerlingen van een secundaire school ermee aan de slag. Maar door de hybride opstelling en de drang om elk aspect van deze enorm complexe geschiedenis te willen afvinken, maken de makers er vooral een terugblik op een bloedig en pijnlijk verleden van.

Ze vermijden het politieke debat over de gevaren voor een nieuwe kolonisering. En dat in een museum op enkele honderden meters van de Europese Commissie, de plaats waar die beslissingen worden genomen.