Waarom Ben Lerner me deed huilen

De Amerikaanse auteur Ben Lerner (47) is een fenomeen. Hij beheerst alle literaire registers: poëzie, proza, essayistiek. In zijn beste werk vloeien die genres ongemerkt in elkaar over. 

Na een handvol succesvolle dichtbundels, 3 romans ('Vertrek van station Atocha', '22:04', 'Leerjaren in Topeka'), een indrukwekkend oeuvre aan kritisch werk – samen goed voor prestigieuze nominaties en prijzen – verschijnt nu een op het eerste gezicht dun boekje: 'Transcriptie'.

De 45-jarige naamloze verteller ontmoet zijn 90-jarige, erudiete oud-professor en geestelijke vader Thomas voor wat een laatste interview zal blijken. In het hotel laat hij zijn telefoon in het water vallen en wat volgt is een zeldzaam stukje offline leven. En een interview dat niet wordt geregistreerd, al doet de interviewer wel alsof.

De 'transcriptie' wordt dus problematisch en per definitie interessant. Dat is het vertrekpunt. 

Een paar redenen om, op uitnodiging van deze writer's writer en met die kapotte telefoon in het achterhoofd, tijdens het lezen even de schermen aan de kant te schuiven.

Een interview met een geleerde wiens leven bijna een eeuw omspant, brengt Lerner bij interessante intellectuele uithoeken. Het is in de eerste plaats een handige manier om de geschiedenis te laten resoneren: Thomas herinnert zich zelfs nog de radiotoespraken van Hitler.

Verder meandert het gesprek langs films, de kunst van het levensecht glasblazen, psycho-akoestiek en filosofie. Het zijn allemaal flarden denkwerk van een steeds mistiger hoofd van een 90-jarige. Niets wordt omstandig uitgelegd. De lezer wordt niet bij de hand genomen. Zoek het zelf maar uit. Deze schrijver prikkelt, maar betuttelt niet.

Thomas mag dan een briljant denker zijn, als vader bakt hij er bitter weinig van. De relatie met zijn zoon Max is allesbehalve een schoolvoorbeeld. Hier kondigt zich al het onderliggende menselijke verhaal aan dat dit boek zijn hartslag geeft.

"Transcriptie" vraagt om herlezing. Alle onderwerpen en verwijzingen die Lerner subtiel en minder subtiel opwerpt, resoneren mee in het uiteindelijke verhaal. En in die ene cruciale zin: "You call it fiction, but it is more."

Lerner zet aan tot nadenken over wat we als ‘echt’ beschouwen, en over de vervreemding die onze steeds geavanceerdere technische middelen veroorzaken. De radiostem, het telefoongesprek, het gezicht aan de andere kant van een FaceTimeverbinding: ze lijken nabij, maar blijven een voorstelling. Ruis is nooit ver weg.

Fictie is misschien wel de meest betrouwbare bron wanneer niets wordt opgenomen. We verschijnen altijd als versies van onszelf voor de ander. Hoe komen we ooit dichterbij? Voorbij het beeld?

Net wanneer ik dreigde te verdwalen in al die vragen en bespiegelingen, raakt Lerner me midscheeps met 2 prachtige scènes.

De eerste is een monoloog (interventies van de gesprekspartner zijn minimaal en worden allengs schaarser - het móét eruit) van Max, de zoon van de oude Thomas. Voor mij is dit het hoogtepunt van deze dunne, maar diepe roman. Max vertelt over het gevecht van hem en zijn partner met de eetstoornis van hun jonge dochter. Het machteloze zoeken en het radeloze niet-begrijpen van deze ouders is van een ongekende schoonheid. 

De tweede scène is een afscheidsgesprek in covidtijd. Ook hier is er sprake van een woordenstroom. Alles wat jaren zorgvuldig ligt opgeborgen, moet er met oog op het nakende afscheid uit.

De manier waarop in beide passages schermen, beelden en ruis een rol spelen (zo mooi voorbereid door die verzopen telefoon aan het begin van dit boek) bezorgde me kippenvel. De eenvoud van emoties tegen een achtergrond van zoveel intellect én de ontoereikendheid van het menselijk contact bezorgden me dan weer tranen. 

Zeldzaam slim én ontroerend, deze 'Transcriptie'.