Op de Noordpool probeert een Nederlandse start-up om het poolijs dikker te maken met behulp van pompen die zeewater opspuiten tijdens de winter. Kan dit werken? En kunnen we er de klimaatverandering op een of andere manier mee helpen stoppen? De meeste wetenschappers zijn tegen, maar de initiatiefnemers vinden dat we elke optie moeten onderzoeken nu de klimaatcrisis steeds groter wordt. "Wij zijn hier ook maar ingestapt als bezorgde burgers".
Noordpoolijs dikker maken met waterpompen, kan het werken? "Zie het als herbebossing, maar dan met ijs"
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
In het kort:
Een Nederlandse start-up probeert het noordpoolijs tijdens de winter dikker te maken met waterpompen.
De bedoeling is om het zee-ijs sterker te maken voor de komende zomer.
5 universiteiten werken mee aan dit project. Als de tests slagen, kan het project groter worden uitgerold.
Maar veel wetenschappers zijn tegen. Het leidt de aandacht te veel af van het echte probleem, zeggen ze, en het is geen echte oplossing.
Maar de Nederlanders vinden dat je in de klimaatcrisis die we momenteel beleven alle opties moet uitproberen. Ook een plan-B, als het verminderen van de uitstoot onvoldoende lukt.
Wat als.... we als mens zouden proberen om het noordpoolijs dikker te maken en het zo resistenter maken tegen het opwarmende klimaat? Het ijs zou robuuster zijn en de warmere zomermaanden beter kunnen doorkomen. De Noordpool is samen met de Zuidpool een belangrijke airco voor onze planeet, en zou op die manier ook langer die functie kunnen opnemen.
Het is wat de Nederlandse start-up 'Arctic Reflections' in gedachten heeft, en waarvoor ze naar Spitsbergen en het noorden van Canada trokken. Met een speciale missie dus: onderzoeken of het idee zou kunnen werken.
Het noordpoolijs?
Het noordpoolgebied is een van de snelst opwarmende gebieden op aarde. Het zee-ijs gaat er zienderogen achteruit door de klimaatverandering die het zeewater doet opwarmen.
Uit nieuwe cijfers van na de poolwinter bleek onlangs nog dat het noordpoolijs gekrompen is tot de kleinste oppervlakte sinds het begin van de metingen in 1978, een evenaring van het laagterecord van vorig jaar.
Er ligt nu (wat het wintermaximum betreft) 1,3 miljoen vierkante kilometer minder zee-ijs dan gemiddeld tussen 1981 en 2010. Dat is 2 keer de oppervlakte van Frankrijk. Er is niet enkel de kleinere oppervlakte: het ijs wordt ook dunner. Ergens tussen 2030 en 2040 zou het noordpoolgebied tijdens de zomer ijsvrij kunnen worden. Dat betekent niet dat er dan helemaal geen ijs meer zou zijn, maar wel dat het versplinterd is tot stukken kleiner dan een vierkante kilometer.
Vergelijk het met het dragen van een wit T-shirt tijdens de zomer
"Het zee-ijs aan de noordpool is een wereldwijd koelsysteem. Het is een grote oppervlakte die heel wit is, en veel zonlicht weerkaatst. Denk aan het dragen van een wit T-shirt tijdens de zomer om het niet te warm te krijgen", schetst Marie Cavitte, glacioloog aan de VUB, in een gesprek met VRT NWS.
Eerst naar Spitsbergen, daarna naar noordelijk Canada
Om de aftakeling van het noordpoolijs tegen te gaan, trok Arctic Reflections naar noordpoolgebied in Spitsbergen, en de voorbije 2 winters naar Qikiqtarjuaq, een dorp in Canada (Nunavut) waar lokale Inuit leven. Tom Meijeraan en Fonger Ypma van Arctic Reflections vertellen dat ze er in nauwe samenwerking met de lokale Inuit-gemeenschap van februari tot begin maart veldwerk hebben gedaan.
"We brengen de pompen op sleeën ter plekke. We boren een gat in het ijs, pompen het zeewater op en laten het aan de bovenkant van het ijs aanvriezen. We pompen telkens 1 uur lang op dezelfde plek", vertelt Tom Meijeraan. Het ijs wordt ongeveer 25 centimeter dikker gemaakt.
Het dikker maken van het ijs werkt gewoon. Het ijs dat we extra konden creëren kaatste het zonlicht ook beter terug
Onderzoeker Fonger Ypma
"3 jaar geleden zijn we voltijds in dit project gestapt", zegt Fonger Ypma. "In Spitsbergen hebben we meetinstrumenten achtergelaten om de structuur en de dikte van het ijs te kunnen opvolgen tijdens de daaropvolgende zomer. Met stralingsmeters volgden we de weerkaatsing van het zonlicht op."
De resultaten waren goed: "Het dikker maken van het ijs werkt gewoon. We merkten dat het (extra ijs, red.) op dezelfde manier smelt als het andere ijs. Het was wat witter, mogelijk door de hoeveelheid bubbels die erin zaten, waardoor het beter het zonlicht weerkaatste."
Maar het blijft afwachten of het ijs er effectief langer door bewaard wordt. "De resultaten zijn daar niet eenduidig over," zegt Marie Cavitte.
Wachten op bevestiging in Canada
Door beïnvloeding van warm water vanuit een fjord waren de onderzoeksomstandigheden niet ideaal in Spitsbergen. De voorbije 2 winters vonden tests plaats in Canada. Maar daar gooide regenval roet in het eten.
"We hadden er temperaturen tussen -28 graden Celsius en +5. Nu, in zekere zin wordt dat wel het weer van de toekomst in het poolgebied. We kijken ook hoe het allemaal operationeel kan worden, hoe het kan werken", zegt Ypma. "We delen onze resultaten intussen op onze website."
De komende jaren gaat het onderzoek voort, in samenwerking met andere universiteiten zoals Cambridge of University College London. Het geld komt van een groot Brits fonds, ARIA (Advanced Research and Invention Agency), een agentschap voor geavanceerd onderzoek en innovatie.
Waarom niet iedereen ervoor staat te springen
Het ingrijpen van de mens in de natuur, of het kunstmatig beïnvloeden van bepaalde natuurlijke processen, valt onder wat wetenschappers in het vakjargon 'geo-engineering' noemen. Veel glaciologen staan er niet voor te springen.
Is het dikker maken van het Noordpoolijs met warmtepompen de oplossing voor de klimaatverandering?
Zij vrezen dat het de aandacht kan afleiden van wat er echt moet gebeuren, met name een sterke afbouw van de uitstoot van , om de klimaatopwarming tegen te gaan.
Wetenschappers formuleren boodschap voor beleidsmakers
Vorige herfst brachten enkele tientallen internationale wetenschappers een studie uit in het vakblad Frontiers in Science waarin ze verschillende vormen van geo-engineering tegen het licht houden, specifiek dan voor de Noord- en de Zuidpool. Ze schreven na de studie ook een zogenoemde 'policy brief ', een samenvatting met specifieke aanbevelingen voor beleidsmakers.
Hun conclusie: de verschillende voorgestelde technieken (zie onder) zijn geen goed idee. Naast het afleiden van de hoofdzaak van het klimaatprobleem (de broeikasgassen), pakken ze die oorzaak ook niet aan. Ze hebben vaak een te grote impact op het milieu en het , schrijven ze in het rapport.
Of de technieken zijn nooit op zo'n grote schaal toe te passen om er echt een verschil voor het klimaat mee te kunnen maken. Onrealistisch, met andere woorden.
"Afleiding van het echte probleem"
Marie Cavitte, glacioloog en klimatoloog aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB), schreef mee aan de studie over de geo-engineeringtechnieken. Ze noemt ze een "gevaarlijke afleiding" van de echte uitdagingen: de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen door bijvoorbeeld de industrie, de energiesector, maar even goed ons consumptiegedrag en onze verplaatsingen. En het uitrollen van hernieuwbare energie.
Beleidsmakers of bedrijven in de fossiele sector van steenkool, olie en gas zouden deze mogelijke oplossingen ook als excuus kunnen aanhalen om niet te snel maatregelen te nemen om de uitstoot te beperken, vreest ze: "En dat terwijl het uitrollen van de echte oplossingen net sneller moet. We weten wat we moeten doen, en we hebben de financiële middelen daartoe. Er is alleen meer politieke wil nodig."
Je kan dit nooit uitrollen op zulk een grote schaal dat je een effect hebt op het klimaat
Marie Cavitte
Wat het dikker maken van het ijs betreft, zegt ze dat het zeker nuttig kan zijn op lokaal vlak, om bijvoorbeeld de Inuit te helpen om bijvoorbeeld bepaalde wegen open te houden.
"Maar je kan dit nooit op zo'n grote schaal uitrollen dat je een echt effect hebt op het klimaat. Het noordpoolgebied is immens groot. Je zou, om 10 procent van de Arctische Zee te beslaan, 10 miljoen pompen nodig hebben. Of als je elk jaar een miljoen pompen zou installeren, dan zou je 10 jaar nodig hebben. Het zou ook heel wat menselijke aanwezigheid betekenen in het gebied."
'Watergordijn' tot wegzuigen van smeltwater
Welke technieken van geo-engineering worden nog bekeken om de polen te behoeden van de impact van de klimaatopwarming? Hoewel er veel wordt nagedacht, is er nog maar weinig in de praktijk bezig. Maar er gaat wel aandacht naartoe. Het dikker maken van het poolijs is het verst gevorderd.
Een 'watergordijn' installeren om een deel van het zee-ijs aan de Zuidpool af te schermen van warmer oceaanwater. Tijdens een missie in het gebied is die optie onlangs bekeken door enkele onderzoekers van een bredere onderzoeksmissie. Maar het zou praktisch onhaalbaar zijn in onherbergzaam gebied, en een ecologisch probleem vormen voor bijvoorbeeld het onderwaterleven, zegt de studie.
Smeltwater aan de onderkant van gletsjers wegpompen zou, ook op Antarctica, kunnen vermijden dat de ijsmassa sneller afglijdt. "Een ijsblokje op tafel zal beter glijden als het aan het smelten is. Dus door smeltwater weg te halen, moeten de ijsplaten minder snel bewegen, is het idee. Maar het lijkt onbegonnen werk, omdat er constant nieuw smeltwater opduikt. Het zou ook heel duur uitvallen", zegt Cavitte.
Voorts zijn er nog denkpistes die niet specifiek aan de polen gelinkt zijn. Het gaat dan bijvoorbeeld om SAI (Stratospheric Aerosol Injection) waarbij het effect van een vulkaanuitbarsting wordt nagebootst. De hemel wordt een beetje verduisterd door kleine deeltjes (aërosolen, zoals sulfaten) in de hogere stratosfeer te pompen, die het zonlicht reflecteren. Het gaat om een omstreden techniek die nog niet is uitgetest op grote schaal.
"Zie het als een positief project, als herbebossing"
Geo-engineering is een term die Tom Meijeraan liever niet hoort. "Het is een term die vaak wordt geassocieerd met grote onbekende risico's. Wij proberen slechts in stand te houden wat er altijd al geweest is, het Arctische zee-ijs. Daarvan brengt het verdwijnen juist risico's met zich mee. Zie het als een positief project, net als herbebossing maar dan met ijs."
"We proberen te onderzoeken of dit kan werken. Pas als we daarop een antwoord hebben, denken we aan opschalen," benadrukt hij. Als alles goed gaat, wordt gemikt op 100.000 vierkante kilometer (ongeveer 3 keer de oppervlakte van België). Dat is meer dan het gemiddelde jaarlijkse verlies aan noordpoolijs (zomerijs, red.) sinds 2000.
We zijn hier ingestapt als bezorgde burgers.
Fonger Ypma
"We zijn hier ingestapt als bezorgde burgers", vult Ypma aan. "Kijk, we zien dat zelfs met een grote CO2-reductie de komende jaren, de noordpool in de jaren 30 al ijsvrij zou kunnen worden tijdens de zomer."
"Wij zijn sowieso voor een scherpe CO2-reductie, maar je moet ook verder kijken naar een plan-B als het niet snel genoeg gaat met die CO2-afbouw. Of ik in dit project geloof? Als ik er niet in geloofde, dan was ik er niet aan begonnen."
"We stoppen tijd en geld in een hulpproject voor een probleem waarvan we eigenlijk weten hoe we het bij de wortel moeten aanpakken, namelijk door het verminderen van de uitstoot," zegt Cavitte. "Je kan zee-ijs enkel dikker maken als het er nog is. Maar de tijd raakt stilaan op."