200 jaar Val Saint-Lambert: jongeren blazen kristalfabriek nieuw leven in

“Tja, wie had er géén kristal van Val Saint-Lambert?" vraagt Jeanine Wauters. “Het stond in de kast bij oma en toen wij trouwden kregen we ook een kristallen servies, of toch enkele stukken.” Wauters heeft zelf jaren bij Val Saint-Lambert gewerkt en nu gidst ze bezoekers rond op de interessante site in Seraing.

Dit is Belgisch erfgoed, zegt ze, “ons patrimonium”. Vorsten en politici gaven kristal van Val Saint-Lambert cadeau op buitenlandse reizen. Glazen, vazen, karaffen, asbakken, presse-papiers, lampenkappen, schalen of luchters: Val Saint-Lambert maakte het allemaal, mee met de mode, van art nouveau over art deco tot strakker hedendaags.  Luxueus en duur.

200 jaar geleden begon het bescheiden, in een voormalige abdij aan de Maas. Er werd gewoon glas gemaakt, van inmaakpotten tot lampen. Maar dus ook kristal. 

Wat is het verschil? Klink eens met 2 kristallen glazen: je hoort een heldere *ping*. Kristal is ook veel helderder. “Kristal weerkaatst het licht, glas neemt het op.” Het geheim zit ‘m in het lood. Door lood toe te voegen is het glaswerk zachter en beter te bewerken.

Een kristallen vaas weegt dus … als lood. Ooit bevatte het kristal van Val Saint-Lambert 36 procent lood, van de Europese Unie mag dat nu nog maar 24 procent zijn. “61 procent zand, 24 procent lood, 9 procent soda, 4 procent kalium en de rest is geheim”, lacht Jeanine Wauters. 

Ze neemt ons mee naar een demonstratieruimte met verschillende gloeiendheet gestookte ovens, die een luid blazend geluid maken. 2 meisjes en een jongen maken zich klaar om een kristallen vaas te blazen in verschillende kleuren. Wat volgt is een trefzekere choreografie van de 4 elementen: aarde (zand), vuur, water en lucht (de adem van de kristalblazer). 

Als de vaas is gevormd, verdwijnt hij in een afkoeloven. De volgende stappen zijn voor later: eventueel slijpen en polijsten. Elk stuk is 100 procent handwerk. 

200 jaar na de stichting wordt er dus nog altijd kristal gemaakt in Val Saint-Lambert. Zij het op kleine schaal. Hier werkt nog maar een 15-tal mensen. “Ik geloof wel dat de stad Seraing de cristallerie in stand zal houden”, hoopt Jeanine Wauters. “Er hangt hier een jonge sfeer, er is toekomst.”

"Het komt erop aan om de savoir-faire te beschermen. En dus maken we kleine series", zegt productmanager Constant Beerden die al 42 jaar bij Val Saint-Lambert werkt. “De passie van het hart”: zo noemt hij zijn band met het bedrijf.

Beerden blikt terug op de gloriejaren van Val Saint-Lambert. “In 1905 werkten hier 5.000 mensen. We maakten 125.000 stukken per dag.” Er waren scholen, cinema- en theaterzalen, medische voorzieningen, een hulp- en pensioenkas, winkels, muziekverenigingen. “De perfecte illustratie van de paternalistische kant van de industriële revolutie, maar iedereen kon er wel van profiteren”, zegt Jeanine Wauters.

Er werd geëxporteerd naar alle hoeken van de wereld, tot de Russische tsaar en een Indiase maharadja toe. De beurscrash van 1929 was een eerste opdoffer voor de verkoop van een luxeproduct als kristal.

Na de Tweede Wereldoorlog ging het bergaf met Val Saint-Lambert. Nadat de overheid er de brui aan had gegeven, volgde een stoet aan privé-ondernemers en even veel faillissementen. “Ik heb hier zelf spijtig genoeg moeilijke periodes doorstaan met grote herstructureringen,” zegt Jeanine Wauters. Omdat er vaak in familieverband gewerkt werd, was het een sociale ramp. 

Seraing was destijds de perfecte plek voor een kristalfabriek, zegt Constant Beerden. De Maas, de steenkoolmijnen, het bos vlakbij. Seraing was een industrienest. John Cockerill vestigde er hoogovens, staal- en cokesfabrieken. De littekens zijn nog te zien in het landschap.

Om de ‘bicentennaire’ van Val Saint-Lambert te vieren is de Luikse zakenman en kunstverzamelaar Stéphan Uhoda financieel over de brug gekomen. In het museum is de tentoonstelling ‘Cristal vivant’ te zien, met ook de monumentale ‘Vaas van de 9 provincies’, blingbling van meer dan 2 meter hoog, ooit gemaakt voor de Wereldtentoonstelling in Antwerpen in 1894. 

Er is kristal uit de eigen collectie, maar ook veel stukken van privé-eigenaars. Ook van hedendaagse ontwerpers als Philippe Starck. In de enorme vroegere slaapzaal van het klooster wordt de geschiedenis verteld met spectaculaire videoprojecties en muziek. “Ik ben echt geëmotioneerd als ik dit zie,” besluit Jeanine Wauters.