Als kleuren klanken worden: expo 'Zingend rood' in KMSKA toont topstukken van Ensor, Wouters en Schmalzigaug

Van James Ensor, Rik Wouters en de Antwerpse futurist Jules Schmalzigaug heeft het Antwerpse KMSKA de grootste collecties in bezit. Tijd om ze eens “heel dicht en innig bij elkaar te presenteren in een rechtstreekse dialoog”, vond curator Adriaan Gonnissen.

De meesterwerken van het museum herschikken was ook nodig, want eind mei palmt de Britse kunstenaar Antony Gormley een groot deel van het museum in. De zaal Licht en de 3 Ensorzalen zijn daarvoor ontruimd, en verschillende topstukken duiken nu op in de expo ‘Zingend rood’, in nieuwe en verrassende verbanden. “Om met andere ogen te kijken en met andere oren te luisteren.”

Kenden James Ensor, Rik Wouters en Jules Schmalzigaug elkaar? ”Ze hadden zeer grote waardering voor elkaars werk. Ensor en Wouters waren bevriend; Schmalzigaug ging het atelier van Ensor bezoeken.” Schmalzigaug en Wouters vluchtten allebei naar Nederland in de Eerste Wereldoorlog, maar het is onwaarschijnlijk dat ze elkaar ontmoet hebben. Hoe dan ook: “Er is iets tussen die twee, ze zijn zo verwant qua kleur dat je ze wel naast elkaar moet tonen.”

James Ensor is wijd en zijd bekend, zeker na zijn feestjaar 2024 met talrijke tentoonstellingen. Ook de intieme schilderijen van Rik Wouters, de vele inkijkjes in het leven van zijn vrouw Nel bijvoorbeeld, zijn geliefd. Jules Schmalzigaug daarentegen is lang onder de radar gebleven; hij is vroeg gestorven. Hij was een Antwerpenaar van Duitse afkomst die naar Italië reisde en daar futuristische werken maakte, ware explosies van kleur.

“Schmalzigaug was de eerste Belgische abstracte olieverfkunstenaar. Voor mij staat hij op hetzelfde niveau als Wassily Kandinsky of František Kupka”, zegt Adriaan Gonnissen. De titel van de expo komt trouwens uit een brief van Schmalzigaug. 

“Hij wilde naam maken in Italië en vroeg aan zijn collega’s of ze ooit in Antwerpen waren geweest. Hebben jullie de kleuren van Rubens gezien? Ik ken geen enkel rood dat zo zingend is. Dat rood moeten we weer binnenbrengen in de moderne schilderkunst”, vertelt curator Gonnissen. Schmalzigaug had het over de rode mantel van Melchior in de ‘Aanbidding door de koningen’. Geen wonder dus dat in deze expo ook een werk van Peter Paul Rubens te zien is: ‘Heilige familie met de papegaai’.

Wat Ensor, Wouters en Schmalzigaug gemeen hebben? “ Ze gingen alle 3 bewust voorbij aan het zachte kleurenpalet van de impressionisten. Ze brachten de volle, verzadigde kleuren terug, kleuren die zingen, die luid klinken.”

Neem nu ‘De oestereetster’, een beroemd schilderij van James Ensor. “Wat daar allemaal op tafel staat is een echte tingeltangel van kleuren”, wijst Adriaan Gonnissen. Je ogen springen van het ene rode accent naar het andere, van het tapijt onderaan over het glas op de tafel, de bloem in de vaas naar het boek in de kast. 

“Rood is de kleur van hart en passie, van opwinding en warmte. Rood springt altijd in het oog, als een slagritme op het canvas, als je al die rode accenten als punten met elkaar verbindt.” Rood als eeuwige tegenhanger van het koele blauw.

Kleuren die zingen, rood als een ritme: het valt op dat hier woorden uit de muziek vallen om het over schilderkunst te hebben. Dat is geen toeval. “Alle 3 deze kunstenaars gingen aan de slag met het idee van kleuren als klanken. Ensor noemde een vaas met bloemen een ‘Fanfare in rood’”. 

Kleuren als klanken: het ‘klinkt’ vreemd maar het is wel degelijk iets wat je kan ervaren. Synesthesie is een neurologisch verschijnsel waarbij meerdere zintuigen tegelijk geprikkeld worden. Componist Claude Debussy schreef bijvoorbeeld ‘arabesken’, wat eigenlijk sierlijke tekenlijnen zijn. Die hij dus hoorde.

De Russische componist Alexander Scriabin was de kampioen van de synesthesie. Voor hem had elke toon een eigen kleur. Bijvoorbeeld C of do is rood. In zijn werk ‘Prometheus of Het vuurgedicht’ bracht hij dat in de praktijk met een kleurenorgel. In de expo te bekijken en te beluisteren. 

Twee vliegen in een klap: ‘Zingend rood’ is een schilderijententoonstelling als een muzikale ervaring. Met behalve Ensor, Wouters en Schmalzigaug ook werk van Henri De Braekeleer of Jean Brusselmans.