Zijn we verleerd om naar de maan te gaan? "Het 'fingerspitzengefühl' is wat verdwenen"

Op 7 december 1972 vertrok de laatste bemande Apollomissie naar de maan. Eugene Cernan en Harrison Schmitt werden zo de laatste mensen die op de maan wandelden. Tot nog toe, want de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA wil met het Artemis-programma terug naar de maan en dat voor 2030. 

Maar het programma loopt niet vlot. De Artemis II-missie die astronauten in een baan om de maan moet brengen, werd de voorbije maanden meermaals uitgesteld door technische problemen. Momenteel staat de lancering gepland op 1 april 2026. 

Dat de VS nu meer moeite lijkt te hebben met bemande maanvluchten ziet ook Koen Geukens, ruimtevaartexpert bij volkssterrenwacht Urania. Hij vertelt in 'Het Uur van de Waarheid' dat de druk in de jaren 60 veel hoger was, door de concurrentie met de Sovjet-Unie: "Kennedy zag het gevaar dat de Russen technologisch voorlagen op Amerika."

Met de eerste satelliet, de 'Spoetnik' en de eerste man in de ruimte Joeri Gagarin, behaalde de Sovjet-Unie successen. De Amerikanen leken achterop te hinken. "Om toch te tonen dat de VS verder dan Rusland stonden, werd een soort race georganiseerd om als eerste te landen op de maan. Maar die druk die is er nu minder. En dat heeft gevolgen voor budgetten. Er is minder geld, waardoor alles meer tijd nodig heeft".

In de jaren 60 deed NASA zowat alles in eigen beheer, maar tegenwoordig wordt een deel van het werk om naar de maan te gaan, zoals onbemande testvluchten, uitbesteed aan de commerciële sector, aldus Geukens. "NASA vraagt privébedrijven een maanlander te bouwen en instrumenten op de maan te zetten. Die bedrijven moeten in zekere zin het warm water opnieuw uitvinden en daarbovenop ook nog eens goedkoper werken".

De bemande ruimtevluchten worden ook voor een deel aan privébedrijven overgelaten. De raket of het Space Launch System (SLS), waarvan de lancering nu op 1 april staat, wordt in NASA-beheer ontwikkeld. "De maanlander die mensen op de maan moet zetten, wordt gebouwd door SpaceX van Elon Musk enerzijds en door Blue Origin van Jeff Bezos anderzijds". Zo heeft NASA twee opties, maar de ontwikkeling duurt blijkbaar langer dan verwacht. 

Dat het allemaal moeilijker gaat dan 60 jaar geleden heeft niet alleen met geld te maken, maar ook met ervaring en met nieuw personeel, volgens Geukens. Hij maakt de vergelijking met de Europese Ariane-raket: 

"Europa heeft in 1996 de Ariane 5-raket voor de eerste keer gelanceerd. Twintig jaar later ging het een opvolger bouwen, de Ariane 6. Maar twintig jaar is lang. Nu zit je met een nieuwe generatie ingenieurs. De kennis die nodig is voor het ontwikkelen van een nieuwe raket is wat weg. Het 'fingerspitzengefühl' is wat verdwenen. En tussen de Amerikaanse raket Saturnus V, die in de jaren 60 naar de maan ging, en de SLS nu zit nog meer dan 20 jaar". 

Waarom bouwen ze dan niet gewoon opnieuw de Saturnus V? Die raket heeft toch zijn waarde bewezen? Maar dat gaat volgens Geukens niet meer: "Die raket zat vol onderdelen die nu niet meer worden gemaakt. En de bedrijven die die onderdelen maakten, bestaan ook misschien niet meer". Daarmee is niet alleen documentatie, maar ook ervaring met het bouwen van bepaalde onderdelen verloren gegaan. 

Dat betekent niet dat ingenieurs nu niet meer kijken naar hoe het in de jaren 60 gebeurde. Maar de documentatie blijkt niet altijd meer volledig of voldoende. Geukens geeft het voorbeeld van het hitteschild. Dat zorgt ervoor dat wanneer de capsule terugkeert in de dampkring, de astronauten niet opbranden door de hitte die vrijkomt door wrijving met de lucht. 

"Na onderzoek en vele oplossingen te hebben bekeken, besloten ze toch het schild te maken van hetzelfde materiaal als Apollo. Alleen kenden ze niet meer de formule waarmee dat materiaal gemaakt is. Ze hebben dat proberen te re-engineeren. Ze zijn naar musea gegaan om stukken uit de capsules te nemen die daar tentoongesteld stonden, om zo de samenstelling af te leiden. Ze hebben dat geanalyseerd en het zo terug opnieuw gemaakt".

In de jaren 60 was de race met de Sovjet-Unie de grote motor achter het Apolloprogramma. Nu lijkt er een nieuwe race op til, maar dan met China. Dat land heeft ook de ambitie om voor 2030 een man op de maan te zetten. China kan niet bouwen op de expertise die Amerika wel heeft en het mag ook niet in de archieven van NASA kijken. Maar toch heeft China volgens Geukens al wel wat ervaring opgebouwd voor een maanmissie.

"Ze hebben een eigen ruimtestation, dus ze hebben ervaring met capsules. Ze zijn ook al met onbemande maanlanders op de maan geland. Voorlopig zonder mislukking. China heeft ook al een lancering vanop de maan gedaan om bodemstalen weer naar de aarde te brengen".

"Ze hebben het scenario dus al volledig onbemand doorlopen. Ze hoeven eigenlijk niet iets volledig nieuw te ontwerpen. Gebaseerd op hun ervaring moeten ze de dingen iets groter maken, zodat ze mensen kunnen vervoeren en zo technologie gebruiken die ze al hebben uitgetest".

Waarom is er nu plots weer zo veel interesse om naar de maan te gaan bij verschillende landen? Geukens geeft twee redenen: "Er is water op de maan gevonden. Geen beekjes of rivieren natuurlijk, maar in diepe kraters op de zuidpool van de maan, waar de zon nooit op schijnt, hebben ze ijs gevonden. Water is belangrijk, want als er ooit mensen op de maan gaan wonen, kan je het daar gewoon uit de grond halen. Maar je kan er ook waterstof en zuurstof uithalen. Zuurstof is interessant voor mensen, waterstof is interessant voor raketten".

Er zit nog iets anders in de bodem van de maan dat de aandacht trekt van verschillende landen: zeldzame aardmaterialen. Geukens maakt de analogie met de goudkoorts die lang geleden in Amerika heerste: wie ergens eerst was, kon een stuk land claimen.

"We hebben voor onze technologie bepaalde zeldzame aardmaterialen nodig. Een aantal van die materialen zouden op de maan in grote voorraden beschikbaar zijn. Maar, als je als eerste ergens bent, kan je zeggen dat dat stuk maan van jou is. Iedereen wil zo snel mogelijk op de maan staan, om een stuk grond af te bakenen en ertsen en water uit de grond te halen. En een maanbasis bouwen."

Er is dus een nieuwe race naar de maan aan de gang. Maar waar in de jaren 60 en 70 de interesse na zes bemande maanmissies afnam, lijkt de mensheid deze keer op weg naar de maan om er te blijven. Als de raket gelanceerd geraakt natuurlijk.