Tegen oorlog en geweld: Luc Tuymans schildert gigantische made op muur van expo in Hasselt

Pas als je van een afstandje kijkt, zie je wat dit is: een enorme, onheilspellende, bleke made, uitvergroot op een volledige muur in kunstencentrum Z33 in Hasselt. Het dier is van de hand van Luc Tuymans, een van de belangrijkste kunstenaars van ons land. In enkele dagen tijd kreeg het vorm, op basis van een kleiner schilderij in olieverf, dat Tuymans in Los Angeles toont.

Een made dus, een ‘maggot’ zoals de titel van het werk luidt. "Ik heb die doelbewust op de hele muur geschilderd. De kop is het eerste wat je ziet. En die 2 rode vlekken zijn als de insignes van een uniform", wijst de kunstenaar aan. "Je krijgt het effect van een aanval."

"In principe is een made een indringer, een element van verval. Maar ze heeft ook een medicinale kant, omdat ze dood weefsel weg-eet." Past perfect in deze tentoonstelling, zegt Tuymans. "Een gelaagd beeld dat de toeschouwer kan afmaken." Een beeld dat tegelijk aantrekt en afstoot.

De tentoonstelling heet 'Voor onze ogen' en gaat over wat we elke dag in het nieuws zien: oorlog en geweld. En over hoe kunstenaars hierop reageren, vertelt curator Tim Roerig. "We leven in een tijd van zeer grote veranderingen waarin steeds meer het recht van de sterkste lijkt te gelden. Via de media zijn we collectief getuige van het enorme geweld in Gaza. De vraag is: wat is je positie en verantwoordelijkheid als kijker?"  

Toekijken of wegkijken, tonen of verhullen? Ongemakkelijke vragen voor kunstenaars én toeschouwers. Luc Tuymans pleit voor een zekere kritische afstand: "Mensen worden momenteel overladen door alles wat er gebeurt, via de media en de sociale media. Als er zo’n overvloed aan gewelddadige beelden is, dan heb je de neiging om onverschillig te worden en af te stompen."

Niet enkel de zondvloed van beelden is een probleem, ook het waarheidsgehalte ervan. "Zoveel is ook propaganda en dient om onwaarheden te verzilveren. Het is belangrijk om wat afstand te bewaren. Gericht en gedoseerd te kijken." Kijken is nooit neutraal. Wat we zien en waar we voor wegkijken, zegt iets over ons. "Als men naar geweld kijkt, wordt men gedeeltelijk medeplichtig aan wat men ziet." 

Als kunstenaar moet je dus je positie bepalen. Wat kan dat zijn? Oproepen tot verzet of troost bieden? Stof tot nadenken aanbieden of stelling innemen? "Het gaat om awareness, bewustwording", zegt Luc Tuymans. "Duidelijk maken dat men er niet onverschillig tegenover staat. En tegelijk de vrijheid laten aan de toeschouwer om zelf een positie te kiezen."

Gaza is prominent aanwezig in de tentoonstelling. Soms direct, zoals in de video ‘Electrical Gaza’ uit 2015 van Rosalind Nashashibi. Beelden van toen nog een levendige maatschappij. Die kinderen die paarden natspetteren in zee: zouden ze nog leven? 

De Britse-Palestijnse Nashashibi schilderde ook grote friezen met galopperende paarden, met als veelzeggende titel ‘The return’. Op andere schilderijen staan trotse zwanen, maar ook lege kommen en teilen, als bij een voedselbedeling in Gaza.

Ook de bekende kunstenares Marlene Dumas werd sterk getroffen door het geweld in Gaza. Twee recente portretten kijken je indringend aan. "Het zijn mensen die uitkijken over de verwoesting; uit hun blik spreekt een gevoel van onmacht", zegt Tim Roerig.

Tegelijk is een ander schilderij te zien van een klein Joods meisje met haar grootvader. Marlene Dumas heeft dat doek 20 jaar lang bewerkt en overschilderd. "Geen toeval dat ze deze 3 werken samen toont. Voor mij maakt ze de link tussen de holocaust, het ontstaan van Israël en het genocidale geweld in Gaza", zegt curator Roerig.

Van de intussen 91-jarige Belgische Marianne Berenhaut zijn 3 werken te zien. Zij assembleert allerlei gevonden voorwerpen, die herinneren aan het trauma van haar jeugd. Ze moest als kind onderduiken om aan de Jodenvervolging te ontsnappen. 

'Voor onze ogen' toont geen pamflettaire kunst en wil ook niet polariseren, vindt curator Tim Roerig. Maar de tentoonstelling heeft welzeker een boodschap. "Ze komt voort uit een weigering om de huidige toestand in de wereld en zeker in Gaza te accepteren. We proberen feitelijk te blijven, niet op te roepen tot polarisatie, maar om wat er gebeurt recht in de ogen te kijken."