De wereld kijkt elke dag met grote kopzorgen naar het verloop van de oorlog in Iran en de Golfregio. Amerika heeft zich stevig in de nesten gewerkt: de wereldeconomie is ontwricht door het conflict dat de VS uit vrije keuze samen met Israël heeft doen losbarsten. Het is een wespennest en de wereld wordt er niet welvarender of veiliger van. Björn Soenens richt zijn blik dit keer op de onwinbare oorlogen van Amerika.
Amerika's eeuwige oorlog tegen zichzelf
Wie groot, sterk en machtig is, kan het zich permitteren om elke keer weer dezelfde vergissingen te maken. Dat gold lange tijd voor Amerika. Maar wie zijn macht voelt aftakelen, betaalt een prijs voor dat eindeloze herhalen van vergissingen. Politieke wetenschappers noemen dat imperial overstretch. Dat geldt voor Amerika vandaag.
Het patroon van de oorlog
Het is inmiddels dag 30 van de oorlog. Amerikaanse en Israëlische straaljagers bestoken Iran nog altijd met duizenden bommen, terwijl Iraanse raketten en drones doorstoten tot in Tel Aviv en Dubai. Trump dreigde ermee om de Iraanse energiecentrales totaal te verwoesten als de Straat van Hormuz niet per direct open zou gaan.
Hij moest een pauze van een dag of vijf in zijn eigen deadline inlassen en daarna hernieuwen met tien dagen om de beurzen niet te laten kelderen, de olieprijs niet door het dak te laten schieten, en 2.000 extra elitesoldaten van de 82nd Airborne Division te laten overkomen.
Doorheen de geschiedenis zie ik een patroon van Amerikaanse oorlogvoering dat iedereen herkent: de zelfverzekerde aankondigingen en dreigementen, de vliegdekschepen en special forces die opstomen naar het oorlogsgebied, de zware bommen die worden gedropt, de toespraken over vrijheid en veiligheid, of het aankondigen van een 15 puntenvredesplan.
Dan komen de weken en maanden erna, wanneer blijkt dat het allemaal veel ingewikkelder ligt en de spanningen blijven bestaan. Om het met de woorden van journalist-schrijver Robert Kaplan te zeggen: "Je kan de wereld niet genezen of remediëren."
Trump hoopt op een soort 'discount oorlog', hoorde ik een verslaggever zeggen in het Nederlandse actualiteitenprogramma 'EenVandaag': met zo min mogelijk middelen zoveel mogelijk bereiken: het regime omverwerpen en gaan strijken met de eer. Maar dat is in feite wat elke Amerikaanse president de voorbije 40 jaar heeft geprobeerd.
Toegegeven: de Taliban hebben gewoon gewacht tot Amerika het beu was. Iemand verwoordde het mooi: de Amerikanen hadden alle horloges, de Taliban hadden alle tijd. De lange adem van Amerika werd tot het uiterste getest.
In Irak werd Saddam Hoessein geveld in 2003, waarna het land implodeerde in en de invasie uiteindelijk meer invloed verschafte aan Iran dan aan Amerika. In Libië werd Kadhafi in 2011 uitgeschakeld: het land bestaat sindsdien alleen nog uit stukken en brokken.
In Syrië steunde Amerika eerst de ene fractie, daarna de andere, en trok het zich uiteindelijk terug zonder duidelijk resultaat, behalve één enorme consequentie: de grote stromen vluchtelingen vanuit Syrië die heel Europa politiek ontwrichtten in 2015. Die migratiecrisis galmt nog na tot op de dag van vandaag.
De blik van Björn
"De ergste vloek die de techniek over ons heeft gebracht, is dat zij het onmogelijk maakt de actualiteit ook maar één seconde te vergeten." Woorden van Stefan Zweig in het beroemde boek 'De wereld van gisteren'. Elke zondag richt Björn Soenens zijn blik op de wereld en wat daarin wankelt en verschuift. Intussen proberen we met z'n allen niet mentaal te bezwijken onder de kolkende nieuwsstroom.
Het vaste patroon van de oorlog
Amerika is een land dat buitengewoon goed is in het winnen van de eerste fase van een oorlog: de luchtmacht, de logistiek, de technologische suprematie — die zijn werkelijk indrukwekkend. Met een enorme jaarlijkse defensiebegroting van bijna 1.000 miljard dollar kan dat bijna niet anders.
500 doelwitten in één dag, 200 straaljagers, precisieaanvallen op de residentie van de opperste leider Khamenei met de dood tot gevolg. Dat kan Amerika. Dat hééft Amerika al vaker gedaan.
Maar wat daarna komt — de tweede fase, de consolidatie, het opbouwen van een stabiel politiek alternatief — daar faalt het telkens opnieuw, wellicht ook nu, na Operation Epic Fury. Er zijn niet alleen rookpluimen boven Iran, ook de hele vliegt in brand.
Volgens VN-baas Antonio Guterres hebben de gevolgen van het conflict "de verbeelding van de leiders ingehaald". Er is niet diep genoeg nagedacht over het eindspel. De afloop van deze oorlog? Bijzonder wazig, op dit moment. De uitkomst van overzeese bemoeienis door de VS is al te vaak chaos en anarchie. Orde en democratie? Zelden.
Elke nieuwe Amerikaanse president gelooft dat hij het ditmaal wél gaat klaarspelen. Trump wil definitieve geschiedenis schrijven. Hij wil slagen waar al zijn voorgangers volgens hem 47 jaar lang faalden. "Zij modderden maar wat aan", "maar hij niet", zegt hij.
Maar de geschiedenis van Amerikaanse interventies is geen verhaal van pech of slechte uitvoering. Het is een verhaal van fundamenteel verkeerde aannames. De aanname dat een bevolking die bevrijd wordt van haar leiders vanzelf dankbaar is, vanzelf democratisch, en vanzelf pro-Amerikaans. Quod non. De aanname dat militaire macht een politieke werkelijkheid kan herschrijven. Quod non.
De aanname dat complexe, oude samenlevingen zich laten modelleren naar een blauwdruk die in Washington is getekend. Quod non. Het is niet gelukt in Vietnam, niet in Afghanistan, niet in Irak, nergens.
In Vietnam moest het communisme worden gestopt, in Irak de massavernietigingswapens. In Afghanistan waren het de terreurcellen. In Iran de nucleaire dreiging en geopolitieke invloed. De rechtvaardiging is altijd anders, maar het patroon blijft.
Björn Soenens
Altijd is er eerst de illusie van controle en machtsvertoon: technologie, precisie, en morele superioriteit. Een oorlog die “snel” zal zijn. Het is het waanbeeld van maakbaarheid, alsof de geschiedenis een hoop klei is die zich makkelijk laat modelleren.
Daarna volgt de botsing met de realiteit. Dit keer: Iran dat terugslaat met raketten en drones, verspreid over de hele regio. Een oorlog in het Midden-Oosten is nooit lokaal, hij sijpelt de grenzen over, infiltreert de economische realiteit via olie en gas, en ontregelt toerisme en het hele dagelijkse leven.
Ook de context is vandaag totaal anders. Amerika is voor de wereld niet meer het lichtende baken van hoop, vrijheid en democratie. Amerika is een natie die haar bondgenoten tegenwoordig behandelt als onbetrouwbare schuldenaren of afzetters, en zijn vijanden ziet als potentiële handelspartners.
Trump verleidt niet, hij dwingt
De logica van de wereldorde lijkt door de VS omgekeerd. Trump hanteert economische dwang, diplomatieke intimidatie, het opblazen van verdragen, het vernietigen van coalities, het opleggen van handelsheffingen, en het afzweren van de eigen normen en waarden.
Trump verleidt niet, hij dwingt. En dwang werkt, tot hij níét meer werkt. Vroeger keek iedereen op naar Amerika. Nu staren we naar Amerika als een hert in koplampen. Met verbouwereerde blik, verlamd door angst.
Wanneer is deze oorlog gewonnen? Niet duidelijk. Wanneer het regime valt? Wanneer de bommen stoppen met vallen? Als de olie weer vrij door de Straat van Hormuz kan? Als Trump zegt dat het voorbij is? De strijdende partijen spreken elkaar nu al tegen over doelen en onderhandelingen. Er zit veel ruis op de lijn en de uitkomst is wankel.
Wat deze oorlog verbindt met al zijn voorgangers, is niet alleen het gebrek aan een duidelijke overwinning, maar het onvermogen om de complexiteit van verre samenlevingen te begrijpen. Buitenlandse interventies botsen telkens op een lokale realiteit die zich niet eenvoudig plat laat bombarderen.
Iran is geen land zonder geschiedenis. Het is een rijke en complexe Perzische beschaving van 3.000 jaar oud, met een volk dat bezetting en buitenlandse inmenging door de eeuwen heen heeft overleefd, en dat in 1953 de eerste Amerikaanse coup van de aan den lijve ondervond met de afzetting van Mohammed Mossadegh. Daar schreef ik een week of twee geleden al over in deze ‘Blik van Björn’.
Sinds de islamitische revolutie van 1979 is het wantrouwen en de haat tegen het Westen in het weefsel van de Iraanse staat ingebed. Raketten uitschakelen is één ding. Het wantrouwen uitschakelen is een ander verhaal. Sommige geschiedenissen vergeet men niet.
Het Westen bloedt door de oorlog
De oorlog kost de Amerikaanse belastingbetaler ongeveer 1 miljard dollar per dag. Rusland verdient intussen fortuinen aan de stijgende olieprijzen. China heeft meer manoeuvreerruimte in de Zuid-Chinese Zee nu het Amerikaanse vliegdekschip Abraham Lincoln in de Perzische Golf ligt.
Het Westen bloedt door de hoge olie- en gasprijzen en de gezwinde terugkeer van de inflatie. In de kelders en de huizen in en rond Teheran en elders in dat grote land van 90 miljoen inwoners, wachten mensen die niet van plan zijn te verdwijnen. Hier en daar leeft er hoop dat op het puin een democratie ontstaat, maar dat is voorlopig een verre droom.
Het Iraanse regime heeft bloed aan zijn handen. Dat betwist niemand. Het Iraanse regime is misdadig en wreed.
Björn Soenens
Maar de vraag is niet of het regime verwerpelijk is. De vraag is of Amerikaanse bommen de juiste remedie zijn. En of die vraag ooit ernstig is gesteld. Het antwoord, een halve eeuw na Vietnam, een kwarteeuw na Afghanistan, en 23 jaar na Irak, weten we helaas al.
De Amerikaanse journaliste en historica Barbara Tuchman omschrijft het krachtig in haar beroemde boek, 'De kanonnen van augustus': "Oorlog is een opeenstapeling van misrekeningen". Ziedaar de onstuitbare logica van de nieuwe wereldorde anno 2026.
