Hoe groot is de impact van de oorlog tussen Israël, de VS en Iran op de wereldwijde energievoorziening echt? Kunnen we onze olie en ons gas niet gewoon elders gaan zoeken, en gaat deze energiecrisis zomaar voorbij? Energie-expert bij VRT NWS Luc Pauwels duidt de mogelijke scenario's.
Oorlog tegen Iran dreigt grootste energiecrisis ooit te worden: wordt Europa uiteindelijk grootste slachtoffer?
Samenvatting:
Het conflict tussen Israël, de VS en Iran leidt mogelijk tot de grootste energiecrisis ooit: dagelijks komen er 11 miljoen vaten olie minder op de wereldmarkt, dat is bijna 10,7 procent van ons dagelijks verbruik, meer dan in de crisissen van 1973 en 1978.
Europa zit in een bijzonder kwetsbare positie: de grootste gasreserves ter wereld liggen in de getroffen Perzische Golf en in Rusland, terwijl alternatieven zoals Noorwegen en de VS al op hun maximale capaciteit zitten.
De gasprijs in Europa is al een maand lang 5 à 6 keer hoger dan in de VS, en ook aan de pomp stijgen de prijzen – in de VS ging de benzineprijs de voorbije maand met 36 procent omhoog.
11 miljoen vaten olie zouden er dagelijks minder op de wereldmarkt komen, van de 102 miljoen die we over onze hele planeet per dag verbruiken. Dat is meer dan de 2 grote oliecrisissen in de jaren 70 samen. Toen ging het over 5 miljoen vaten.
Het was een alarmkreet die Fatih Birol, de topman van het Internationaal Energieagentschap, begin vorige week de wereld in stuurde. Volgens hem stevenen we af op de grootste energiecrisis in decennia. Het deed de energiemarkten daveren. Tegelijk liepen er berichten binnen over rantsoeneringen in Aziatische landen.
Even later waarschuwden grote energiebedrijven zoals BP en Shell dat Europa mogelijk ook op tekorten afstevent.
Hoe groot is deze crisis?
Het wekt de indruk dat er een monster op ons afkomt. Die 11 miljoen vaten tekenen voor meer dan 10 procent van de dagelijkse wereldwijde olieconsumptie. De 5 miljoen vaten van de crisis van 1973-1974 en 1978-1979 tekenden voor respectievelijk 9 en 8 procent van de wereldwijde olieconsumptie.
Het lijkt dus erger dan toen. Maar in de jaren 70 hing de wereld nog veel meer af van aardolie uit het Midden-Oosten dan nu. Een reactie op de crisis was dat we elders olie gingen zoeken, bijvoorbeeld op de Noordzee of in West-Afrika of de Golf van Mexico.
Tegelijk zochten we naar andere energiebronnen. We reden niet alleen meer op benzine, maar meer en meer ook op diesel. We bouwden kerncentrales en onze gasterminal in Zeebrugge. Vooral dat gas nam een hoge vlucht. Sinds de jaren 70 is de gasconsumptie met ruim 200 procent gestegen, terwijl ons olieverbruik 'maar' met 80 procent toenam.
Lege tankstations en autovrije wegen: zo gingen we na Tweede Wereldoorlog om met oliecrisissen
De olie uit de Perzische Golf speelt dus een minder belangrijke rol dan in de jaren 70. Maar het aardgas daarentegen is serieus in belang toegenomen. Volgens recente analyses zou het verlies door de oorlog tegen Iran wereldwijd kunnen oplopen tot 140 miljard kubieke meter aardgas per jaar. Ter vergelijking: het Oekraïne-conflict kost de EU jaarlijks 75 miljard kubieke meter aan aardgas. Maar dat is voor Europa alleen dus, niet voor de hele wereld.
Hoe lang kan de crisis aanslepen?
De cijfers tonen wel aan hoe groot deze crisis aan het worden is. En er is wél iets wat ze erger maakt dan de oliecrisissen uit de jaren 70. Toen legden de Arabische landen het transport van hun ruwe olie naar de westerse landen stil. Eén vingerknip en de olietankers konden opnieuw beginnen te varen.
Maar nu gaat het niet langer om geblokkeerde schepen, maar om geblokkeerde olie- en gasinstallaties zelf. Iran heeft volgens Birol bijna 40 olie- en gasinstallaties geraakt. De lokale autoriteiten geven aan dat het jaren zal duren eer de productie terug op niveau is. Qatar zegt dat het ruim 17 procent van zijn gasproductie voor jaren kwijt is.
Voor de maand april zijn al 5 gastankers uit Qatar geschrapt voor de lng-terminal van Zeebrugge
Ook het transport van wat er nog overblijft aan olie en gas uit de Golfstaten zal moeizaam op gang komen. De olie- en gastankers uit de Perzische Golf hebben zowat een maand nodig om tot in onze havens te geraken. In april zijn er al 5 slots vrijgekomen in de lng-terminal van Zeebrugge omdat de Qatarese gastankers gewoon niet meer tot in Europa geraken.
Kunnen we onze olie niet gewoon elders gaan zoeken?
Kunnen we de olie dan elders gaan halen? We stelden de vraag aan 3 Vlaamse Europarlementsleden (Bruno Tobback van Vooruit, Wouter Beke van CD&V en Sara Matthieu van Groen): geen enkele had een antwoord. We halen niet zoveel olie en gas uit de Golfregio, maar er zijn amper alternatieven. Onder meer omdat Russische olie en Russisch gas in Europa niet langer gewenst zijn.
Voor Europa zijn de Verenigde Staten de grootste leverancier van aardolie. Maar ook Noorwegen en Groot-Brittanië voeren behoorlijk wat olie aan vanuit de Noordzee. Er gaan nu zelfs stemmen op om nog meer aardolie en gas aan te boren in de Noordzee. Maar de ontwikkeling van nieuwe olie- en gasvelden duurt jaren.
De enige landen die wereldwijd hun olieproductie snel kunnen opschalen om tekorten op te vangen zijn... Saudi-Arabië en de Emiraten en in mindere mate Koeweit en Irak. Maar uitgerekend die 4 worden zwaar getroffen door het conflict in de Perzische Golf en kunnen hun olie niet meer uitvoeren.
De VS zouden hun schalie-olieproductie kunnen verhogen, maar daar spreken we van maanden eer er iets extra's kan worden aangevoerd. West-Afrika met Nigeria is ook geen alternatief. Het kan zijn productie opkrikken met een paar honderdduizend vaten per dag, maar door de oorlog tegen Iran komen er netto 10 à 11 miljoen vaten minder op de wereldmarkt.
Blijven over: de Europese strategische reserves. Die zijn ingevoerd na de eerste grote oliecrisis in 1973. Ze moeten de EU toelaten 3 maanden lang te overleven. Het conflict met Iran duurt intussen al bijna een maand. En het zal maanden duren eer de productie weer helemaal op gang komt.
De waarschuwing dat we ook wel eens zouden kunnen afstevenen op olietekorten met rantsoeneringen is dus niet zomaar uit de lucht gegrepen.
Kunnen we ons aardgas niet elders gaan zoeken?
En het aardgas, kunnen we dat elders halen? Qatar levert weliswaar 'maar 4 procent' aardgas aan Europa, maar wel 20 procent aan de wereld. En heel die wereld gaat nu achter die ontbrekende 20 procent aan. Waar zijn er nog gasvelden ter beschikking? Een overzicht van de top 5 grootste velden ter wereld maakt duidelijk hoe moeilijk Europa zit.
Het grootste gasveld ter wereld ligt uitgerekend in de getroffen Perzische Golf: het beruchte North Dome/South Pars-veld dat Qatar deelt met Iran. Er zit een voorraad van maar liefst 51 biljoen m³ aardgas geborgen. Dat is gigantisch: één biljoen is 1.000 miljard.
Het op één na grootste is het Russische Urengoy-gasveld. Maar dat is in één klap al 5 keer kleiner: er zit zowat 10 biljoen m³ in de ondergrond rond het gelijknamige West-Siberische stadje. Plaats 3 is ook voor een Russisch veld: Yamburg, met 8 biljoen m³.
Ook de vierde plaats is voor Rusland, rond Bovanenkovo zit een voorraad van ca. 4,9 biljoen m³. Het ook al Russische Zapolyarnoye-gasveld sluit de top 5 af met 3,5 biljoen m³.
Precies die grootte en de extreme concentratie van de gasreserves in de Perzische Golf en Rusland maken Europa zo kwetsbaar. We willlen van het Russisch gas af en de Perzische Golf/Qatar was één van de weinige uitwegen.
Ook Noorwegen kent grenzen
Onze grootste gasleverancier Noorwegen zit intussen op zijn limieten. Zijn pijpleidingen naar Europa, waaronder één heel grote naar Zeebrugge, zitten propvol. Onze buitenlandminister Maxime Prévot (Les Engagés) liet tijdens een recent staatsbezoek aan Noorwegen weten dat de Noren dan maar meer lng moeten aanvoeren, via tankschepen.
Maar Prévot beseft blijkbaar niet dat de Noren amper lng-infrastructuur hebben. Er is één lng-terminal, die al zo goed als helemaal in beslag is genomen. Anders Opedal, CEO van het Noorse olie- en gasstaatsbedrijf Equinor, was glashelder: "We hebben geen reservecapaciteit voor olie en gas." Het is te hopen dat er geen grote installaties stilvallen of in onderhoud moeten. Dat zal zich direct laten voelen.
We hebben geen reservecapaciteit voor olie en gas
Anders Opedal, CEO Equinor, Noorwegen
Opties zoals West- en Noord-Afrika met onder meer Algerije hebben ook hun limieten. De aanvoer is beperkt, en dat is ook het geval met Azerbeidjan. Blijven over: de Amerikanen. Als je Noorwegen wegneemt, voeren die nu al meer dan de helft van het buitenlands gas naar Europa, zo berekende het Clingendael-instiuut samen met de Noorse overheid nog eind vorig jaar.
Maar ook de Amerikanen stuiten op hun limieten. Ze hebben gas genoeg, maar hun aanvoerlijnen zitten stampvol. De nieuwe lng-terminals waren bedoeld om het wegvallende Russische aardgas op te vangen, niet voor een extra blokkade van 20 procent van de wereldwijde aanvoer door de geblokkeerde Straat van Hormuz.
Bovendien rijst de vraag of het zo slim is alle Europese eieren in het Amerikaanse mandje te leggen. De regering van Trump is niet echt de beste vriend van Europa. De Amerikanen zouden hun dominantie in de gasleveringen als wapen kunnen gebruiken om de EU onder druk te zetten, zo waarschuwen experts. Iets wat overigens vorige week al gebeurd is. Als Europa niet snel het nieuwe handelsakkoord met de VS goedkeurt, dreigt Trump de aanvoer van gas te verminderen.
Amerikanen hebben gas genoeg, maar hun aanvoerlijnen zitten stampvol
Europa zit dus vast. En niet alleen Europa, ook de rest van de wereld. Dat maakt de jacht op wat er overblijft van de fossiele brandstoffen alleen nog maar heviger. Bieden op gas- en olietankers in de hoop dat je de hoogste prijs betaalt en ze de steven naar jou wenden, is momenteel de enige kortetermijnoplossing.
Maar er is er nog een andere: ons verbruik van olie en gas direct verminderen. Daarop inzetten kan helpen. Het is in die zin merkwaardig dat er amper Europese overheden zijn die al besparingscampagnes hebben opgezet.
Voelen ze in de VS de energiecrisis dan niet?
Voelt de VS de energiecrisis niet even hard als wij? Het antwoord is dubbel. Voor gas voelt de VS amper de impact van het conflict met Iran. De dagprijs op de toonaangevende Amerikaanse gasbeurs Henry Hub zit al de hele maand tussen omgerekend 9 à 10 euro per MWh. Dat is nauwelijks hoger dan voor het conflict en zelfs een pak lager dan eind januari, toen de prijs 10 keer hoger piekte door de koudegolf in de VS.
Op de Europese TTF-gasbeurs is het beeld heel anders. Daar zit de prijs al de hele maand tussen de 55 à 60 euro per MWh. Dat is 80 procent hoger dan een maand geleden en maar liefst 5 à 6 keer hoger dan in de VS.
De Europese gasprijs zit 5 à 6 keer hoger dan in de VS, voor de oorlog was dat 3 keer hoger.
Daardoor is de concurrentiepositie van de EU tegenover de VS nog verslechterd. Een positie die sinds de vorige energiecrisis in 2022 al ernstig werd ondermijnd. Sinds 2022 noteren Europese gasbeurzen systematisch 3 à 4 keer hoger dan die van de VS. Nu is het nog erger geworden.
De reden daarvoor is simpel: de VS hebben gas op overschot voor binnenlands gebruik én de gasmarkt is geen wereldmarkt. De prijzen zijn grosso modo opgedeeld in 3 blokken: de Amerikaanse markt, de Europese en de Aziatische. Die 2 laatste vechten onder elkaar voor het overgebleven gas, terwijl de derde hond, de VS, die baden in het gas, grijnzend toekijkt.
Maar voor olie en zijn afgeleide producten zoals diesel en benzine is het plaatje heel anders. De olie is een wereldmarkt, met eigenlijk één prijs die op alle continenten wordt doorgerekend. Ook de Amerikanen voelen de impact van het conflict met Iran dus aan de pomp. Dat ze zelf nog behoorlijk wat (schalie)olie bovenhalen doet er niet toe.
Amerikanen rijden vooral op benzine. Die is de voorbije maand ook in de VS flink duurder geworden. De benzineprijs steeg met 36 procent van omgerekend 0,69 euro naar 0,94 euro per liter. Nog altijd een stuk goedkoper dan in Europa, maar wel een stevige aanslag op de portemonnee van 'Joe Sixpack'.
Het is precies die druk op de olieprijs die Trump doet aarzelen. Voor de derde keer al heeft hij aanvallen op Iraanse energie-infrastructuur uitgesteld. Uit angst voor de boosheid van zijn kiezers en de stijgende inflatie in de VS.
De fikse stijging van de olie is wellicht het krachtigste wapen om de VS te doen stoppen met hun aanvallen op Iran. Maar met de wispelturige regering van Trump weet je nooit.
